Een interview met Vincent Scheltiens (voorbije vrijdag online, zaterdag achteraan in de papieren versie van De Morgen) zorgde voor ophef in Vlaams Belangland. Aanleiding is het boek dat Scheltiens samen met ABVV-topman Bruno Verlaeckt schreef: Extreemrechts. De geschiedenis herhaalt zich niet (op dezelfde manier). Voorzitter Tom Van Grieken (foto hierboven © Facebook) plaatste een link naar het interview op zijn Facebookpagina met daarbij enige eigen duiding over de auteur. Wat hij anderen verwijt – de man spelen, niet de bal – deed Van Grieken zelf. Vermits de meeste Vlaams Belangfans geen abonnement hebben op De Morgen moesten ze het voor de rest doen met de titel die De Morgen bij het interview plaatste: “Historicus Vincent Scheltiens: ‘Waarom zou je respect hebben voor kiezers van Vlaams Belang?’” Het leverde op een dag tijd meer dan negenhonderd schriftelijke reacties op. Volgens een van de reacties is men Scheltiens gaan interviewen “in zijn kraakpand”. Wij zijn nooit ten huize de auteur geweest, maar vrienden verzekeren ons dat hij niet in een kraakpand woont. Het is een typische karikatuur die men vanuit Vlaams Belang-hoek maakt, terwijl alleen al de titel van het boek erop wijst dat Scheltiens en medeauteur Verlaeckt wegblijven van de clichés.

In hun voorwoord verduidelijken Scheltiens en Verlaeckt meteen waar ze voor staan: “In wezen zal (…) ons pleidooi erop neerkomen dat een nieuw globaal en solidair perspectief met tastbare resultaten mensen moet weghalen en weghouden bij extreemrechts. Tenminste dat deel dat niet bewust racistisch is, dat er geen overtuigde extreemrechtse ideeën op na houdt (…). Racisten en extreemrechtse elementen praten we niet naar de mond. (…) Sommigen van hen, maar bijlange niet allemaal, zijn misschien wel ‘verliezers van de globalisering’, maar hun analyses, voorstellen en remedies zijn discriminerend en kunnen ten langen leste vele mensenlevens kosten. Het bewust als ideologie en als praktijk viseren en discrimineren van zwakkere bevolkingsgroepen kan op geen enkele manier iets positiefs in zich dragen.” Vervolgens wikken de auteurs de kansen over het samen besturen van N-VA en Vlaams Belang, en wat de ondernemerswereld denkt. “Als ze het daar al over China hebben, zal het eerder over business opportunities gaan dan over de ondoordringbare Chinese muur tussen N-VA en Vlaams Belang waar De Wever al eens naar verwijst zonder dat hard te kunnen maken.” Ook de rol van de media en opiniewebsites als Doorbraak.be passeren de revue.

Er wordt al te vlug met het etiket fascisme gegooid om huidig extreemrechts te duiden. In extreemrechtse kringen om te ontkennen dat ze er iets mee te maken hebben. “Wij plegen toch geen massamoorden, en Stalin was erger dan Hitler.” Maar er zijn, naast verschillen, wel degelijk paralellen met de opkomst en doorbraak van extreemrechtse groepen in de jaren dertig, en de kwetsende taal die bevolkingsgroepen stigmatiseerde en ontmenselijkte. Anderzijds Donald Trump omschrijven als een fascist, zoals we wel eens zien op beelden vanuit de Verenigde Staten, is ook uit de bocht gaan. Het regime van Viktor Orbán in Hongarije of dat van de Poolse regeringspartij Recht en Rechtvaardigheid (PiS) zijn verwerpelijke illiberale regimes, geen fascistische regimes. De tegenstander goed duiden, is belangrijk.

1 mei 2018 in Antwerpen: Vlaams Belang richt op de Dag van de Arbeid een bijeenkomst in, maar het Vlaams Belang is geen sociale partij zoals sommige politicologen en journalisten al te snel beweren. Leg maar eens het programma en het stemgedrag in de verschillende parlementen naast elkaar (foto © AFF).

Extreemrechts is terug van nooit weggeweest. Alhoewel Oostenrijk het eerste land is waar de nazi’s binnenvielen, is het ook een land waar volop gecollaboreerd werd met de nazi’s… en veel nazi-gezinde politiekers en ondernemers na de bevrijding zonder enige verantwoording verder aan de slag gingen. Het hoofd van de geheime dienst van de nazi’s aan het oostfront werd in 1956 hoofd van de West-Duitse geheime dienst, waar hij zijn strijd tegen linkse ‘subversie’ onverdroten kon verderzetten. Nu met alle respect. In Vlaanderen van hetzelfde. Het is pas als Filip Dewinter (Vlaams Blok) beelden lekt van Johan Sauwens (Volksunie) op een bijeenkomst van het Sint-Maartensfonds, dat Vlaanderen beseft dat een minister in functie aanwezig was op een bijeenkomst waar de SS-slogan Meine Ehre heißt Treue op het podium hangt.

Extreemrechts boekt na de Tweede Wereldoorlog opnieuw electoraal succes in Europa. Met de poujadisten in 1956 in Frankrijk, met onder de 52 verkozenen ene Jean-Marie Le Pen; met de doorbraak van het Vlaams Blok eind jaren tachtig, begin jaren negentig. Andere landen volgden. De naoorlogse economische boom is ten einde gekomen, en er volgen besparingen en ingrijpende veranderingen in de arbeidsorganisatie. Margaret Thatcher stelt de plaats van de vakbonden in vraag, alle heil zou komen van de ondernemers… maar die spekken vooral de portefeuilles van de aandeelhouders. De aanwezigheid van immigranten in achtergestelde volkswijken schokt en ontwricht een publiek dat zich tot dan grotendeels geborgen acht in de sociaal- of christendemocratische weefsels. Extreemrechtse partijen nemen de vroegere rode bolwerken in.

Recent is er ook nog de opkomst van alt-right. ‘Alternatief Rechts’, waar echter niets alternatief aan is. Het is extreemrechts in een nieuwe vorm. Het slaagt er in om bijvoorbeeld de term Gutmensch (daterend uit het naziregime, en zelfs daarvóór) opnieuw te verspreiden als iets pejoratiefs. De naïeveling die goed wil doen voor zijn naaste, maar zich in de luren laat leggen door behoeftigen die enkel zelf verantwoordelijk zijn voor hun lot. ‘Politieke correctheid’ wordt bespot, free speech met haar meest walgelijke uitspraken moet mogelijk zijn. Wereldwijd wordt extreemrechts in al zijn variëteiten electoraal beloond, en in de schaduw ontstaan groepen als Schild & Vrienden die in geheime chatgroepen toespelingen maken op het (neo)nazisme, koketteren met gevechtstrainingen, het Führerprincipe hanteren (Dries Van Langenhove is de ‘eindbaas’ en heeft onder hem nog een hiërarchie vooraleer bij het gewone lid van Schild & Vrienden te belanden). Ze organiseren een raid tegen actievoerders voor een humaner vluchtelingenbeleid, gaan op 1 mei de rode vlag in het Gentse ABVV-gebouw stelen (waarna later een filmpje verspreid wordt van het verbranden van die vlag)…

Diezelfde 1 mei 2018, maar dan in Gent: Schild & Vrienden, de club van Dries Van Langenhove die intussen lid is van de Vlaams Belang-fractie in het federaal parlement, steelt de ABVV-vlag aan het ABVV-gebouw op de Vrijdagmarkt (foto © Facebook).

Vincent Scheltiens en Bruno Verlaeckt zijn overtuigde vrijzinnigen maar verzetten zich tegen het problematiseren en stigmatiseren van moslims omwille van hun geloof. Het betekent geenszins dat zij godsdienstfanatisme of welke vorm van obscurantisme ook zouden vergoelijken. Wél dat zij zich verzetten tegen het hiërarchisch onderscheid tussen Europeanen en moslims. In het verlengde van de islamofobie ligt de identiteitsconstructie die teruggrijpt naar vervlogen tijden. Dat de wereld, beginnend met de stedelijke agglomeraties, verkleurt is een lang en onomkeerbaar proces. Het opeisen van Europa als blank en christelijk doet geen recht aan de ingewikkelde geschiedenis van ons continent waarvan de meeste waarden zijn gegroeid uit een complex samenspel van ontmoetingen met diverse gezindheden.

Voor extreemrechts zijn penibele sociaaleconomische maatregelen het gevolg van dat de koek moet gedeeld worden met andere mensen aan wie men het niet gunt. En dat zijn er velen: de Walen met de geldtransfers van Vlaanderen naar Wallonië, de vreemdelingen en asielzoekers, de subsidies slurpende linkselingen… Al te gemakkelijk wordt in de media verteld dat het Vlaams Belang ethisch-cultureel rechts is, maar sociaaleconomisch links is. Wie echter verder kijkt dan de glanzende folders van die partij en naar het stemgedrag in de diverse parlementen kijkt, stelt vast dat het een antisociale partij is. Zoals vorige week ook nog bleek bij de stemming in het Europees Parlement om de minimumlonen te verhogen of een minimumbelasting voor bedrijven in te voeren.

Zoals aangegeven in hun voorwoord denken Vincent Scheltiens en Bruno Verlaeckt dat het openen van een nieuw perspectief het beste middel is om extreemrechts te counteren. Terecht. Maar het verleden is niet met ons mee. “De implosie van het Oostblok met zijn misdadige stalinistische karikatuur, gevolgd door de capitulatie van de sociaaldemocratie voor de Derde Weg en haar omvorming tot sociaalliberalisme vormden de twee benen van de fatale schaar die de idee van socialisme als utopie, als verwachtingshorizon, doorknipte.”

Vincent Scheltiens en Bruno Verlaeckt. Verlaeckt (met rood hemd) tijdens een ABVV-betoging in Brussel ter verdediging van de pensioenen (foto’s © AFF).

Er is geen mirakeloplossing om extreemrechts te counteren. Per land, en zelfs per regio, zijn er specifieke situaties en krachtsverhoudingen die een rol spelen. Een cordon sanitaire (niet samen besturen noch afspraken maken) en cordon médiatique (hen geen forum geven in de traditionele media, zoals in het van extreemrechts grotendeels vrij gebleven naoorlogse Wallonië) zullen zeker helpen. Antiracisme is waardevol en noodzakelijk maar onvoldoende. Antifascisme moet opgewaardeerd worden. Zowel extreemrechts als het islamitisch fundamentalisme zijn geperverteerde varianten van de hang naar een collectieve geborgenheid en een toekomstperspectief. Er moeten nieuwe collectieve praktijken opgebouwd worden. Op de werkvloer, in de buurt, in verenigingen… zodat verandert wat men zegt en wat men niet meer zegt en niet meer tolereert.   

Het is nog te vroeg op het jaar om te spreken over het beste en het slechtste boek over extreemrechts dit jaar. Grote kanshebber in die laatste categorie is Les mouvements nationalistes en Belgique de 1950 à 2000 van Hervé Van Laethem, waarover over een paar dagen meer. Hervé Van Laethem die gisteren op een parking in Schoten wat mensen kwam opjutten na een oproep van Eddy Hermy en Carrera Neefs. Bij de beste non-fictie boeken in 2021 hoort ongetwijfeld Extreemrechts. De geschiedenis herhaalt zich niet (op dezelfde manier).

Vincent Scheltiens en Bruno Verlaeckt, Extreemrechts. De geschiedenis herhaalt zich niet (op dezelfde manier), uitgeverij ASP Editions, 139 blzn., 18,50 euro.

Er is nood aan een nieuw perspectief (foto bij een betoging in Gent tégen Schild & Vrienden © AFF).