Zaterdagnamiddag 21 mei 2022 werden in Antwerpen, op initiatief van het ABVV-Antwerpen, de socialistische vakbondsmilitanten Albert Pot en Theophiel Grijp herdacht die in de nacht van 22 op 23 mei 1936 vermoord werden bij een treffen aan de vooravond van de parlementsverkiezingen op 24 mei 1936. Vermoordt door leden van een fascistische groupuscule die zich de ‘Realistische Partij’ noemde. Het is de bedoeling van de herdenking een jaarlijkse manifestatie te maken. Niet louter als herinnering, maar met een opdracht voor vandaag en morgen.

We hebben het verhaal over Albert Pot en Theophiel Grijp al eerder gepubliceerd, maar ter herinnering, en voor wie het niet kent, samengevat: “Wanneer socialistische militanten in de nacht van 22 op 23 mei 1936 vernemen dat een plakploeg van ‘Realisten’ actief is op de Paardenmarkt en verdacht veel belangstelling heeft voor het gebouw van de socialistische transportarbeidersbond BTB, trekken ze er naartoe. Op de Italiëlei zien zij twee mannen en twee vrouwen propaganda plakken voor de Realisten. Plots werpt een van de twee vrouwen peper in het gezicht van een van de socialisten. Albert Pot (19 jaar oud) gaat hierna op een van de mannen af. Die grijpt naar een revolver en lost twee schoten. Albert Pot valt gewond neer op de grond en overlijdt nog vóór hij voor verzorging naar een hulppost is overgebracht. De andere socialisten gaan achter de vluchtende vier Realisten aan. De man die Albert Pot vermoord heeft, mikt deze keer op vakbondssecretaris Philemon De Wit. Omdat De Wit zigzaggend loopt, wordt hij niet geraakt. Theophiel Grijp (37 jaar) denkt dat met los poeder geschoten wordt en springt naar de moordenaar toe. Die treft met zijn revolver Grijp in de halsstreek. Grijp wordt met een auto weggebracht, maar overlijdt nog voor hij in een ziekenhuis belandt. De moordenaar is Jean Awouters, orkestleider en kandidaat voor de Realisten. Een jaar later wordt hij voor zijn moorden veroordeeld tot 12 jaar gevangenis. In beroep wordt de straf tot 8 jaar cel herleid.”

“Albert Pot en Theophiel Grijp waren bekende vakbondsmilitanten. Albert Pot was propagandaverantwoordelijke van de Syndicale Jeugd; Theophiel Grijp was bestuurslid van de transportarbeidersvakbond BTB. De dag van hun begrafenis, 26 mei 1936, groeit uit tot een algemene protestdag tegen het fascisme. De havenarbeiders kondigen op de dag van de begrafenis van Pot en Grijp een 24-urenstaking aan. Het is de voorbode van een algemene staking die een week later, op 2 juni 1936, losbarst. De staking breidt zich alsmaar uit over verschillende sectoren van de economie en delen van het land. Op 18 juni 1936 zijn er een half miljoen stakers, mooi verdeeld over het noorden en het zuiden van het land. Op 24 juni 1936 kondigt premier Paul van Zeeland een hervormingsplan aan. De lijst van wat de stakers bekomen is indrukwekkend: een loonopslag van 7 % voor de havenarbeiders en mijnwerkers, de 40-urenwerkweek, betaald verlof van minstens 6 dagen per jaar, een ziekteverzekering, het oprichten van paritaire comités met de vertegenwoordigers van de werkgevers en werknemers, en een verhoging van het kindergeld. Hiermee wordt de basis gelegd voor de huidige sociale zekerheid.”

Bruno Verlaeckt, voorzitter ABVV-Antwerpen (foto © AFF).

Op de herdenking zaterdagnamiddag bracht Bruno Verlaeckt, voorzitter van het ABVV-Antwerpen, de geschiedenis van Albert Pot en Theophiel Grijp in herinnering, om vervolgens over te gaan naar de actualiteit. De geschiedenis herhaalt zich niet op dezelfde manier, maar er zijn wel duidelijke parallellen: extreemrechts staat altijd aan de overkant. Het ABVV komt op voor een verhoging van de minimumlonen tot 14 euro per uur; het Vlaams Belang verzet zich in het Europees Parlement tegen de verhoging van de minimumlonen. In 1936 werden syndicalisten doodgeschoten; het Vlaams Belang heeft een traditie om te proberen acties onmogelijk te maken door de vakbonden rechtspersoonlijkheid op te leggen. De uniformen zijn vervangen door maatpakken, maar het doel blijft hetzelfde.

Tom Lanoye, auteur van onder andere De draaischijf (foto © AFF).

Tom Lanoye zegt dat hij de geschiedenis van Pot & Grijp tot kort geleden niet kende, en hij niet wist dat onder impuls van de moord op Pot & Grijp een van de grootste stakingen in ons land is losgebarsten die betere arbeidsvoorwaarden afdwong voor iedereen. Lanoye is niet de enige. De auteur van onder andere De draaischijf roept op tot taalhygiëne. Collaborateurs die vooral bekend zijn als “slachtoffer van de repressie”?! Ze zouden de enige slachtoffers zijn van de zaak die ze zelf hebben gesteund?! Lanoye hekelt dat naast de zogenaamde Realisten in de late jaren dertig in Antwerpen er nog een fascistische splinterpartij was die zich Vlaamsch Volksblok noemde. “Vóór de oorlog bevolkten zij knokploegen (…), tijdens de oorlog leverden zij onverminderd knokploegen, vakbondshaters en Jodenjagers. De naam van die partij is af en toe een beetje veranderd, maar hun gedachtengoed bleef hetzelfde ondanks de mooiere strik en het inruilen van uniformen voor maatpakken. De knokploegen zitten nu op het internet. De matrak van vroeger is het klavier van vandaag. Het domein van trollenkoningen die zelfs de moed niet hebben om de rechterarm gesterkt omhoog te steken.” Tom Lanoye is intussen aan het overleggen om zijn belofte bij de 8 meicoalitie te realiseren: van 8 mei niet alleen een dag te maken waarop de bevrijding van het fascisme wordt gevierd, maar ook een dag waarop theaters en andere culturele instellingen inspelen op de 8 mei-thematiek. Misschien komt er een theaterversie van het verhaal van Pot en Grijp.

Een deel van de toehoorders, met onder andere de parlementsleden Peter Mertens, Lise Vandecasteele (beiden PVDA) en Ben Segers (Vooruit), en voorts onder andere Ellen De Soete (eerste van rechts op de kleinere foto, 8 meicoalitie) (foto’s © AFF).

Na de toespraken van Bruno Verlaeckt en Tom Lanoye gaat het in een optocht naar het gebouw van de Belgische Transportarbeidersbond (BTB) waar een herdenkingsplaat voor Albert Pot en Theophiel Grijp (foto helemaal bovenaan © AFF) onthuld wordt. Het was de bedoeling om vooral via het voetpad naar daar te stappen, maar de 150-tal betogers nemen meteen bezit van de straat er naartoe.

Op weg naar het gebouw van de Belgische Transportarbeidersbond (BTB) (foto © AFF).

Marc Loridan, federaal vakbondssecretaris voor de havenarbeiders, zal de herdenkingsplaat een plaats geven in een gang van het gebouw, waar iedereen langsgaat en Loridon kan herinneren aan de inzet van Pot en Grijp. Inzet tegen extreemrechts die nu ook nog nodig is. BTB-voorzitter Frank Moreels is wegens de voorbereiding van een internationaal congres weerhouden in Antwerpen te zijn, en wijst via een videoboodschap op de inzet van transportarbeiders zowel in het verzet tegen de nazi’s als in het verzet bij de Spaanse Burgeroorlog. Hij belooft op het congres een resolutie in te dienen om op Europees vlak te ijveren voor 8 mei als officiële feestdag.

Luisteren naar de videoboodschap van BTB-voorzitter Frank Moreels (foto © Liesbeth).

Met de herdenking van Albert Pot en Theophiel Grijp zaterdagnamiddag, vlakbij de Italiëlei waar Albert Pot als eerste vermoord werd, werd toch nog een misdaad door rechtsextremisten in herinnering gebracht. In de tweede helft van de jaren negentig ijverde Gaston Steurs, medeoprichter van het Steunpunt AntiFascisme (SAF), ervoor om een herdenkingssteen in het voetpad te plaatsen op de plaats waar Albert Pot het leven liet. Aan waar nu de Antwerp Tower staat. Vergelijkbaar met de ‘struikelstenen’, oftewel ‘Stolpersteine’. Het toenmalig stadsbestuur, met nochtans de Socialistische Partij (SP, nu: Vooruit), Agalev (nu: Groen) en de Beweging voor Sociale Beweging (BSV) in het stadsbestuur, weigerde hiervoor de toelating te geven. Meer dan twintig jaar later volgde op ongeveer dezelfde plaats toch nog een eerbetoon. De integrale toespraken zijn hier en hier te bekijken.

Bloemenhulde (op de foto: Mehdi Koocheki, algemeen secretaris ABVV-Antwerpen) (foto © AFF).