Het einde vorige maand verschenen boek van Dominique Willaert Dansen op een ziedende vulkaan. Een onderzoek naar de woede en het onbehagen in onze cultuur sluit aan bij de vorig jaar gepubliceerde boeken over extreemrechts (Extreemrechts. De geschiedenis herhaalt zich niet (op dezelfde manier), Achter het schild van extreemrechts, Kind van extreemrechts, Consequent antifascisme, Georganiseerde wanorde…), maar heeft een andere insteek. Het boek peilt naar de angst en woede bij veel mensen, en het mismeesteren van onze samenleving, die mensen ertoe brengt om uiteindelijk voor extreemrechts te stemmen (foto hierboven: applaus voor Dominique Willaert bij de eerste boekvoorstelling, tevens afscheid als twintig jaar lang drijvende kracht achter Victoria Deluxe © Yasmina Besseghir).

Het boek is mooi ingedeeld in zeven hoofdstukken. Eerst verhaalt Willaert over de menselijke psychologie. De ongelijke verdeling van de rijkdom en welvaart, en de ongelijke verdeling van macht en kennis, veroorzaken weliswaar spanningen en conflicten, maar mocht deze ongelijke verdeling worden opgeheven, dan nog zou er onbehagen zijn. Freud verklaart dit onbehagen als iets wat inherent is aan de menselijke natuur, met name vanuit de manier waarop mensen worden gedreven door drift en conflict. Ons vermogen tot zelfbeheersing en zelfcontrole hangt sterk af van het vertrouwen dat we in een ander hebben. Twee, alhoewel we het in vergelijking met andere landen beter hebben op het vlak van materiële welvaart en persoonlijk geluk, is een groeiend aantal mensen bang voor de toekomst, ergert zich aan het heden, en grijpt steeds vaker terug naar een ingebeeld en geromantiseerd verleden. Extreemrechts speelt hier op in en versterkt dit. Democratische partijen, van het centrum tot links, slagen er onvoldoende in om het onbehagen te begrijpen en te integreren in hun politieke programma’s.

Drie, een stabiele loopbaan bij een en dezelfde werkgever en een voltijdse baan in een vast uurrooster is niet langer de wijze waarop werkgeversorganisaties en regeringsleiders onze arbeid organiseren. De jobtevredenheid en de mentale en fysieke gezondheid van de werknemers gaat achteruit. “Mag het verbazen dat precaire werknemers uit onbehagen en wanhoop hun heil zoeken bij politici die zichzelf afficheren als anti-establishmentfiguren?” Alhoewel het Vlaams Belang nooit stemt voor maatregelen die indruisen tegen de belangen van de economische en financiële elites. Vier, ook  onze aandachtscultuur verandert. Vroeger gingen mensen voor een goed gesprek op café, en anders lazen ze een goed boek. Nu wordt onze aandacht voortdurend verstoort door het geping op onze smartphone. Sociale media beweren mensen van over de hele wereld samen te brengen. In werkelijkheid hebben ze een tegenovergesteld effect. Ze wakkeren verdeeldheid en haat aan. De algoritmes van sociale media zijn ingesteld op berichten die veel emotie opwekken, en dat doen vooral berichten die desinformatie en haatspraak bevatten. Big tech en de radicale aanval op onze democratie is een van de beste hoofdstukken in het boek van Willaert.  

“‘Mag het verbazen dat precaire werknemers uit onbehagen en wanhoop hun heil zoeken bij politici die zichzelf afficheren als anti-establishmentfiguren?’ Alhoewel het Vlaams Belang nooit stemt voor maatregelen die indruisen tegen de belangen van de economische en financiële elites.” (foto: Georlf Annemans in het Europees Parlement waar hij stemde tegen de verhoging van de minimumlonen © cc. Flickr/Vlaams Belang).

Vijf, de ander wordt ontmenselijkt. In de nasleep van 9/11 zagen de regeringen in hun strijd tegen het terrorisme af van hun opdracht om racisme effectief te bestrijden. Paul Scheffer was in ons taalgebied met zijn in 2000 verschenen essay Het multiculturele drama een van de eersten om erop te wijzen dat het cultuurrelativisme, dat de liberale democraten volgens hem hanteerden, aan de basis ligt van de mislukte integratie van allochtonen. Extreemrechts vindt dit al langer en duwt er nu op door. De massamedia dragen bij tot de ontmenselijking door bijvoorbeeld te spreken over “illegalen”, Terwijl geen mens illegaal is. Hoogstens kan men ergens illegaal verblijven. Zes, de publieke sfeer wordt ontmanteld. In het dorpscafé, het lokaal van de vakbond, de jeugdbeweging of de schaakclub engageerden heel diverse burgers zich tot deelname aan het publieke debat. Als we met elkaar een fysieke ruimte delen, ontspint zich tussen mensen een bemiddelingsproces. Door elkaar letterlijk in de ogen te kijken, proberen we de Ander aan te voelen en te begrijpen. Met de komst van de digitale technologie gebeurt het omgekeerde. Van begrijpen is niet veel sprake, in het beste geval probeert men de Ander te overtuigen. Vaak is het niet meer dan het uitroepen van het eigen gelijk, als het al niet afglijdt naar het uitschelden van de Ander.

Zeven, wereldwijd woedt een menselijke strijd die balanceert tussen een diepgewortelde angst voor verlies en een diep verlangen naar gelijkheid en rechtvaardigheid. Die strijd loopt via de strijd voor erkenning en waardigheid van elkeen, het ontmarkten van de samenleving (mensen moeten nu bijvoorbeeld via een persoonsgebonden budget zorg ‘inkopen’, wat tot ongerustheid leidt bij zowel de zorgbehoevende als de zorginstellingen), het “herbetoveren van de wereld” (de democratische krachten in onze samenleving staan voor de uitdaging om samen met de burger nieuwe verhalen te ontwikkelen die mensen motiveren en mobiliseren), met daarbij aansluitend het ontwikkelen van een collectieve horizon en het ombuigen van de woede waarbij de mensenrechten niet langer in vraag maar terug centraal worden gesteld. Om dat te kunnen, moeten de oorzaken voor onze problemen benoemd en bekampt worden. Aan dat benoemen levert Dominique Willaert een goed onderbouwde bijdrage; over hoe de oorzaken bekampt kunnen worden, blijft hij vaag. Willaert verwijst wel naar de noodzaak om de klassenstrijd terug op te nemen, en verwijst naar de succesverhalen van Jeremy Corbyn en Bernie Sanders – maar gaat bijvoorbeeld niet in om het liquideren van de Corbyn-stroming binnen de Britse Labourpartij.

“Door elkaar letterlijk in de ogen te kijken, proberen we de Ander aan te voelen en te begrijpen. Met de komst van de digitale technologie gebeurt het omgekeerde.” (foto © cc. Flickr/Sebastiaan ter Burg).

Over extreemrechts vonden we maar één foutje in het boek. Eén van de verdachten voor het in brand steken van wat een opvangcentrum voor asielzoekers moest worden haalde niet “eerder dat jaar” het nieuws omwille van de pick-uptruck waarmee hij naar een manifestatie van het Vlaams Belang reed. De brandstichting in Bilzen was in de nacht van 10 op 11 november 2019; de Vlaams Belang-manifestatie op de Heizel in Brussel was op 27 september 2020. Geen fout, maar een accentverschil: de verkiezingen op 24 november 1991 veroorzaakten volgens ons niet zozeer een choc omdat het Vlaams Blok ermee de grootste partij in het kiesarrondissement Antwerpen werd (met 20,7 % van de stemmen. De grootste verliezers waren de CVP (nu: CD&V) met – 8,1 %, SP (nu: Vooruit) met – 6,3 % en VU (in een rechtsere versie nu: N-VA) met – 4,9 %. De lijst van beursgoeroe Jean-Pierre Van Rossem haalde bij diezelfde verkiezingen vanuit het niets 8,1 %. A.S.), maar wel omdat de partij in Vlaanderen 10,4 % van de stemmen behaalde. Boven de 10 % !! kopte het Vlaams Blok-maandblad. Iets wat toen tot grote ongerustheid zorgde bij weldenkend Vlaanderen. Nu zou men ‘opgelucht’ zijn als het Vlaams Belang ‘maar’ die score behaalt.

Wie contraire is, zou Willaert op zinnetjes kunnen pakken. Zoals “De wereldwijde crisis (na aanslagen in New York, Madrid, Parijs, Londen en Brussel, AS) is geen oorlog van gelovigen tegen seculieren en gaat dus niet over een botsing van beschavingen.” (blz. 208). Maar dan moet men verder lezen, en om het terug in één zin samen te vatten: “De terreurgroep IS dankt haar bestaan veeleer aan de war on terror dan aan de islamitische theologie.” (blz. 211). Tussen de genoemde blzn. 208 en 211 geeft Willaert een verbijsterend cijfer over hoeveel technologiereuzen verdienden aan contracten met de Amerikaanse regering in het kader van de war on terror, en wijst hij op de private beveiligingsindustrie die in een aantal landen meer mensen inhuurt dan de politie, waardoor oorlog en geweld voor multinationals en oligarchen veel sneller een optie worden.

Op 22 september 2022 wordt voor het eerst de Prijs voor het Belangrijkste (non-fictie, AS) Boek van het Jaar uitgereikt. Uit de productie in 2021 werden bijna 400 boeken ingezonden, waarbij onder andere Nieuw België, Nieuwe Kruisvaarders en Maar dat mag je niet zeggen de longlist haalden. Voor de volgende editie moet Dansen op een ziedende vulkaan zeker ingezonden worden, en wat ons betreft mag het boek alvast in de longlist terecht komen.

Dominique Willaert, Dansen op een ziedende vulkaan. Een onderzoek naar de woede en het onbehagen in onze cultuur, uitgeverij EPO, 220 blzn., 22,50 euro.

Dominique Willaert te midden de makers van Onvoltooid verleden en vrienden, waaronder Hafsa El-Bazioui (tweede van rechts, intussen schepen voor Personeel, Jeugd, Facilitair Management en Internationale Solidariteit bij de stad Gent) (foto © AFF).