Op 20 november 2017 overleed op 91-jarige leeftijd Pieter Paul Baeten, beter bekend als ‘Paul Baeten’. Als laatstejaarsstudent aan het Koninklijk Atheneum van Berchem vervoegt hij in 1941 een groep jongeren die zich afzetten tegen de arrogantie en de geweldplegingen van de nazi’s en hun Vlaamse collaborateurs. In 1943 wordt Paul verraden. Hij ondervindt twee jaar lang aan de lijve het leven in de door de nazi’s opgezette gevangenissen en/of kampen in Esterwegen, Gross-Strehlitz, Gross-Rosen, Dora-Mittelbau en Nordhausen. Op latere leeftijd gaat Paul erover getuigen. Het idee rijpt om zijn memoires te boek te stellen, maar Paul kan de publicatie niet meer zelf meemaken. Zijn kinderen werken het boek af. Overeenkomstig de wens van hun vader is het één boek waarin zowel de Nederlandstalige als de Franstalige versie van het verhaal is opgenomen. Naargelang hoe je het boek vastneemt, krijg je vooraan de Nederlandstalige dan wel de Franstalige cover.

Het lerarenkorps aan het Atheneum in Berchem, waar later nog bijvoorbeeld zowel politicoloog Dave Sinardet als werelduurrecordhouder wielrennen Victor Campenaerts zullen afstuderen, is qua politieke gezindheid erg verdeeld. Naast overtuigde democraten zijn er ook leerkrachten met duidelijke nazisympathieën. Pauls leerkracht Nederlands is secretaris van de lokale afdeling van het Vlaamsch Nationaal Verbond (VNV); zijn leerkracht Grieks-Latijn geeft zelfs les in het uniform van de Waffen-SS. Op aansporen van medeleerlingen vervoegt Paul het verzet. Hij is koerier voor het verzet, gaat mee rantsoeneringszegels stelen ten gunste van ondergedoken mensen…

Op 15 oktober 1943 loopt het fout en wordt Paul thuis aangehouden, verraden door iemand uit het verzet die enkele maanden eerder was opgepakt en intussen de kant koos van de nazi’s. Voor Paul begint een helse periode die hij naar eigen zeggen overleeft door 90 % puur geluk, voor 5 % zijn jeugdige leeftijd, en voor 5 % een overlevingsstrategie die hij gaandeweg aanleert: niet opvallen, plaatsnemen in het midden van een groep en niet aan de uiteinden, in overvolle barraken in het bovenste bed liggen…

Bij de bevrijding van Nordhausen, waar Paul Baeten laatst werd gevangen gehouden, vindt men de lichamen van enkele honderden gevangenen omgekomen van honger of neergeschoten door de SS-bewakers (foto © cc. Wikimedia/National Archives and Records Administration, Washington). Foto helemaal bovenaan: herinnering aan de gevangenen in Esterwegen, het eerste kamp waar Paul Baeten terechtkwam © cc. Flickr/Allie Caulfield.

Paul is een ‘Nacht und Nebel’-gevangene. Tenzij ze voor hun verzetsdaden de doodstraf kregen, moesten voor verzetsdaden gearresteerden “in nacht en nevel” verdwijnen. Pauls ouders vernemen dan ook niet waar hun zoon naartoe wordt gebracht. Na een verblijf in de gevangenis in de Begijnenstraat in Antwerpen, wordt hij naar Duitsland getransporteerd. “Een pakket van het Rode Kruis met blikjes sardienen was het enige eten. Maar de blikjes waren nutteloos omdat er geen opener bij was.” Uiteindelijk belandt Paul in het strafkamp Esterwegen, op 25 km van de grens met de Nederlandse provincie Groningen.

Tijdens hun werk in Esterwegen zingen de gevangenen, tegen de zin van de bewakers, een lied dat later bekend zou worden als De Moorsoldaten. Geschreven door gevangenen in het kamp Börgermoor die het kamp Esterwegen bouwden en eveneens werden ingezet bij de ontginning van het turf in het veengebied. Op blz. 103-105 van het boek van Paul Baeten vind je de tekst van een Nederlandstalige versie, een korte geschiedenis en een opsomming van verschillende vertolkers van De Moorsoldaten (onder andere Joan Baez en Pete Seeger). Helaas wordt daarbij niet de versie vermeld van Jan Van Calsteren, antifascist in hart en nieren die Breendonk, Natzweiler en Dachau overleefde en wiens versie van De Moorsoldaten gesignaleerd werd door Originals-kenner Arnold Rypens.

Van het kamp Esterwegen gaat het voor Paul naar de gevangenis van Gross-Strehlitz, waar de levensomstandigheden iets beter zijn. Als eind 1944 het Russisch offensief succesvol is, brengen de Duitsers de gevangenen van Gross-Strehlitz naar het kamp van Gross-Rosen, in het huidige Polen. Vervolgens gaat het begin 1945 naar het concentratiekamp Dora-Mittelbau, in het midden van Duitsland, waar de gevangenen gebruikt worden als goedkope arbeidskrachten in de wapenindustrie. Voornamelijk bij het maken van de V1- en V2-raketten. Wanneer Paul niet meer productief genoeg is, wordt hij overgebracht naar een kazerne in Nordhausen waar slechts om de drie à vier dagen iets te eten valt en de gevangenen zonder deken op de betonvloer moeten slapen.

Dochter Nelly Baeten: “Na meer dan twee jaar gevangenschap kwam mijn vader weer thuis, maar veel mensen geloofden zijn verhaal niet. Na decennia van stilzwijgen is hij in de jaren negentig opnieuw beginnen spreken. Hij was een van de laatste verzetsmensen die zijn verhaal bracht in scholen en op studiedagen.” (foto @ VRT/Kinderen van het Verzet).

Als Paul op 15 april 1945 toch terug thuis geraakt, herkent zijn grootmoeder hem niet. Zo vermagerd en uitgemergeld ziet hij er uit. Hij weegt als 19-jarige nog slechts 35 kilo. Zijn ouders en vriendin, zijn latere echtgenote, ziet Paul niet meteen. Zij dachten Paul in Brussel terug te zien. Paul hervat zijn laatste jaar middelbaar onderwijs aan het Atheneum in Berchem. Het doet de ronde: “Paul Baeten is wel teruggekomen uit de oorlog, maar hij houdt er de sporen van over. (…) Wat hij erover vertelt, gaat het verstand te boven. Hij kraamt onzin uit. Je moet hem niet geloven, die arme jongen.” Het gevolg is sociale uitsluiting, zoals bij bijna alle overlevenden van de kampen. “Vandaar hun stilte, hun zwijgen. Zij moesten opnieuw een leven opbouwen.”

Begin jaren zestig is er in ons land een heropleving van nationalistische ideeën met de opkomst van de Volksunie. Ex-collaborateurs vervoegen de nationalisten. Hun credo is de splitsing van België en amnestie voor de collaborateurs (“de repressieslachtoffers”). Voor Paul en anderen is het de aanzet om te herinneren aan de ware geschiedenis van het naziregime: getuigenis afleggen in scholen, reizen naar Buchenwald en Dora begeleiden, zich verzetten tegen dat Breendonk louter als een militaire vesting wordt beschouwd… Dochter Nelly getuigt in de televisiereeks Kinderen van het Verzet.

Gunnar Verreycken in het Fort van Breendonk (foto © De Morgen) en meme uit de geheime discussiegroep van Schild & Vrienden (foto © VRT/Pano).

Paul Baeten is er niet meer. Zijn verhaal als 17 tot 19-jarige is echter op een vlot leesbare manier opgeschreven. Ga ermee aan de slag in de scholen en andere plaatsen waar Paul anders zijn lezing zou houden. Zolang er mensen zijn als Gunnar Verreycken die onder nazisymboliek in het Fort van Breendonk meent de Hitlergroet te moeten uitbrengen en dit moeilijk als ‘grappig’ kan bestempeld worden vermits Verreycken deel uitmaakte van een groep van het openlijk nationaalsocialistische Right Wing Resistance Vlaanderen op bezoek in Breendonk. Zolang er  jongerenbewegingen zijn als Schild & Vrienden waar een meme gedeeld wordt over hoe je een betere man wordt met Schild & Vrienden (zie hierboven). Minstens zolang kan het verhaal van Paul Baeten niet afgedaan worden als iets van meer dan 75 jaar geleden waar niemand nostalgisch om is.

Pieter Paul Baeten, Overleven als Nacht und Nebel. Een verhaal van twee jaar geweld en ontbering / Survivre comme Nacht und Nebel. Deux ans de violence et de privation, uitgeverij Mammoet (imprint van EPO), geïllustreerd, tweemaal 106 blzn., 20 euro (foto Paul Baeten © RV).

P.S. Een tip voor uitgeverij EPO/Mammoet. EPO/Mammoet heeft al meerdere boeken uitgegeven over het naziregime en de strijd ertegen. Laatst bijvoorbeeld nog De duinen der gefusilleerden. Doe er volgende keer eens een cd(tje) bij met kampliederen en liederen uit het verzet. Met De Moorsoldaten natuurlijk, in de beklijvende versie van Remko Devroede die we dat lied helaas enkel nog op sommige begrafenissen horen vertolken. Andere kampliederen kunnen krachtig vertolkt worden door bijvoorbeeld Oscar Bohnen. Als overgang naar de liederen van het verzet kan De gedachten zijn vrij dat Regine Beer recht hield in Auschwitz. Iets voor Anke Hintjens bijvoorbeeld. Voor Bella Ciao zijn er immens veel mogelijkheden… Voor zowel de cd als het boek zal het een meerwaarde zijn als ze samen aangeboden worden.