Vanavond, woensdag 17 februari 2021, wordt om 21u20 op Canvas de eerste aflevering van een tweedelige documentaire over journalist en columnist Johan Anthierens uitgezonden. Als enfant terrible trapte hij heel zijn leven hard maar stijlvol tegen schenen en heilige huisjes. In het tweedelige portret Johan Anthierens: niemands meester, niemands knecht gaat Guinevere Claeys (foto hierboven © VRT/Kris Vandegoor) op zoek naar vriend en vijand. Ze ontmoet familie en collega’s, academici en opiniemakers die hem gekend, bewonderd of verfoeid hebben. In totaal meer dan twintig getuigen waaronder Gerard Alsteens alias tekenaar GAL, Tom Lanoye, Herman Brusselmans, Marcel Vanthilt, Rik Van Cauwelaert, Marc Reynebeau, Karl Van den Broeck, Bruno De Wever… Geert Van Rampelberg, die pas nog een hoofdrol had in de televisieserie Black-out, leest fragmenten uit Anthierens’ columns, brieven en boeken. Het idee voor de documentaire komt onder andere van historicus Koen Aerts.

Johan Anthierens is geboren in een Vlaams-nationalistisch gezin dat collaboreerde met de nazi’s, en een van zijn broers hield er het extreemrechtse gedachtengoed aan over. Niet zo Johan Anthierens. Integendeel. Hij schreef het voorwoord bij De VlaamSSche Kronijken waarin Hugo Gijsels, Hugo De Schampheleire, Jan Willems en Carl-Jan Toornvliet de zwarte bladzijden uit het leven van enkele Vlaamse notabelen en de IJzerbedevaarten belichten (Uitgeverij EPO, 1987). Twee jaar later schreef Anthierens het voorwoord bij Het Vlaams Blok 1938-1988. Het verdriet van Vlaanderen van Hugo Gijsels en Jos Vander Velpen (Uitgeverij EPO, 1989). Uit  het voorwoord in dit laatste boek een paar fragmenten.

De boeken met een voorwoord van Johan Anthierens De VlaamSSche Kronijken en Het Vlaams Blok 1938-1988, en de persvoorstelling van laatstgenoemd boek met de auteurs Hugo Gijsels en Jos Vander Velpen, en in het midden Europarlementslid Marijke van Hemeldonck (foto’s © RV en AFF).

Johan Anthierens: “Rechts bestaat, ik ken er de binnenkant van, want in de schoot van rechts opgegroeid. (…) Mijn vader voorspelde dagelijks calamiteiten en fleurde op als zo’n prognose uitkwam. Hij hield niet van kinderen en maakte er twaalf (bij één vrouw) omdat een kroostrijk gezin als voorbeeldig werd geprezen en nagewezen. Een bijkomend voordeel was dat hij zich thuis tegen een micro-gemeenschap afzetten kon. Er heerser over spelen, tèmmer van zijn. (…) Hij orakelde dat alleen werken zonder opkijken zaligheid brengt. Bijgevolg doorkruiste hij onze vrije uren met korveeën en legde ravotrijpe kinderen in de vakantietijd schooltaken op. (…) Zelf liep hij als ministerie-ambtenaar er schaamteloos de kanten af; hij baalde van zijn werk, kotste thuis zijn chef uit en leefde op voet van onmin met huisbazen, wat meebracht dat wij permanent met een verhuiswagen voor de deur woonden. (…)”

“Mijn vader vereerde Adolf Hitler, de Duitse hystericus. Zo mogen brullen en dreigen en je woord breken en wie je niet bevalt in kampen opbergen en laten ombrengen! Wat goed tegen een maagzweer! (…) Ik heb na de bevrijding thuis vele ogenblikken van spijt en verbittering meegemaakt, ik kan mij géén woord oprechte zelfkritiek herinneren. Laat staan dat ik ooit, één keer, één syllabe medeleven opving om wat het bevriende nazi-regime de joodse medemens had aangedaan. Dit oprakelen van een persoonlijk verleden omdat mijn vader geen uitzondering was, wel het prototype van een soort mentaliteit die in Vlaanderen niet geheel verdwenen is en zich vandaag ‘herpakt’. (…)”

“Anno 1989 is Vlaanderen een quasi-onafhankelijke staat (…). Vreemd genoeg is er van hoera-stemming weinig merkbaar. Wij moeten blijkbaar wennen aan een eigen luilekkerland, los van de anderstalige boeman en Brusselse bevoogding. (…) Uit dat paisibele landschap zou extreem-rechts voorgoed verdwenen moeten zijn, maar ultra-rechts woont in een draaideur, elk onverwacht moment weer tevoorschijn komend. (…) Dit voorjaar wordt de Europese voortuin weer verpest door diverse soorten bruine krokus. Het spectaculaire resultaat van ‘ons’ (zucht) Vlaams Blok dat vorige oktober bij de Antwerpse gemeenteraadsverkiezingen 17,7 % van de stemkoek mocht afsnijden, werkte inspirerend op geestesgenoten van over de grenzen. (…)”

(Over Vlaams Blok-oprichter en voorzitter Karel Dillen) Wat wil die man bereiken? Welke utopie jaagt hij na, ten koste van wie allemaal? Welk Vlaanderen staat Dillen voor de geest? Een prentkaartland van eeuwig wiegende zeeën, waar alle meisjes vlechten dragen, een schapulier en witte sokken? Een welig land waar iedereen ter kerke gaat en waar men aan het angelus nog een meerstemmig ‘Liefde gaf u duizend namen’ toevoegt? Dillen liegt, en weet dat zo goed als u en ik. Als het Vlaams Blok het menens is met een schoner Vlaanderen, dienen onverwijld de BASF, Philips Tessenderlo en andere gigantische vervuilers aangepakt. Moet het Blok onverwijld communistisch en groen worden; maar het ideaal ligt elders. Het Vlaams Blok wil de Vlaming bekrompen, bijziend en bang houden. Het Vlaams Blok houdt van vertoon, van blaffen en van verdachtmakingen; het houdt niet van een zon die in eenieders water schijnt.”

Tom Lanoye: “Anthierens was het soort Vlaamse Belg naar mijn hart. Kritisch over alles, ook over het flamingantisme. Belg tot op het bot. Maar anti-royalist. Vlaming par nature. En met een liefde voor de taal die ik nu bij flaminganten mis.” (foto © VRT/Kris Vandegoor).

In de eerste aflevering van Johan Anthierens: niemands meester, niemands knecht, vanavond, wil men achterhalen wie Johan Anthierens was en hoe hij die journalistieke pionier werd. Wat de literaire waarde is van zijn columns zoals ‘Ooggetuige’ in Knack. Wat hem tot die tv-sensatie in de jaren zeventig maakte, nog ‘gelukkig gescheiden’ ook. In het tweede deel, volgende week woensdag, volgt men het traject van de komeet Anthierens. Van steile opgang tot zelfontbranding. In de jaren tachtig richt Anthierens het satirische weekblad De Zwijger op, maar twee jaar later spat die droom uiteen. In de documentaire probeert men ook een antwoord te geven op de vraag waarom er nu niemand is als Johan Anthierens.

Er waren ook limieten aan het engagement van Johan Anthierens. Naar eigen zeggen kon hij het onrecht in de wereld beter verdragen dan een gescheurde vingernagel. Maar een documentaire over Johan Anthierens is alleszins een beter idee dan een docusoap over Bart De Wever.

Johan Anthierens: niemands meester, niemands knecht is ook te zien op VRT NU.

Historicus Bruno De Wever aan de IJzertoren, “memoriaal van de Vlaamse ontvoogding” waarvan de zwarte bladzijden belicht worden in De VlaamSSche Kronijken (foto © VRT/Kris Vandegoor).