Koen Aerts (Kinderen van de collaboratie, Kinderen van het verzet…, en ook boeken als Kinderen van de repressie) vraagt bij zijn lezingen over de beeldvorming over de Tweede Wereldoorlog aan zijn toehoorders of ze een collaborateur kennen. Daar komt altijd wel een reactie op. Maar of ze ook een verzetsstrijder kennen? Dan blijft het meestal muisstil. Ook als Aerts een foto toont van een verzetsstrijder betrokken bij een bijzondere verzetsdaad in ons land, zelfs wereldwijd uniek (foto hierboven: ‘Ode aan het Verzet’-monument in Breendonk © War Heritage Institute).

Om historische redenen is de studie over het verzet in ons land pas de jongste jaren op gang gekomen. In 1948 verschijnt het Guldenboek van de Belgische weerstand, op initiatief van het Ministerie van Landsverdediging, met verhalen over vele tientallen verzetsstrijders, – bladen en -organisaties, en de namen van gesneuvelde en in de concentratiekampen achtergebleven verzetsstrijders. Onvermijdelijk is het boek het product van een strijd tussen historici en mensen uit het verzet die elk hun visie hebben op het verzet. Dat het verzet tegen de Duitse bezetter en de nazi’s uiteenlopend was – van communisten tot rechtse koningsgezinden – maakt het natuurlijk moeilijk(er) om een consensus te vinden.

Hoewel het verzet als overwinnaar uit de oorlog komt, kent Vlaanderen geen verzetshelden. Enkel martelaars uit de collaboratie en anonieme slachtoffergroepen. In 1992 geven Koen Aerts en Bruno De Wever drie redenen voor de zwakke herinnering aan het verzet: het ontbreken van cultuurproducten over het verzet, de overheid die weinig interesse heeft om het verzet in the picture te plaatsen, en de negatieve beeldvorming over het verzet. Eveneens in 1992 gaat historicus Marnix Beyen aan de slag om het oorlogsverleden vanuit lokaal perspectief te onderzoeken. Dit krijgt navolging aan de universiteiten van Gent en Antwerpen. Vorig studiejaar werden in Antwerpen bijvoorbeeld nog scripties gemaakt over het verzet in Aarschot, Boom, Brasschaat, Diest, Edegem, Halle, Heverlee, Kapellen, Mortsel, Schoten en Zwijndrecht.

Het Guldenboek van de Belgische Weerstand, en een van de illustraties in dit boek (foto’s © AFF).

Half augustus startte historicus en voormalig ondervoorzitter van Groen Dany Neudt met elke dag in een tweet een verzetsheld of verzetshelden onder de aandacht te brengen. De hashtag #verzetshelden kwam er begin september bij. In Het Nieuwsblad mocht Dany Neudt voorbije zaterdag uitleggen: “Veel verzetslieden die het overleefden, waren getraumatiseerd. Mijn grootvader, die zelf in het verzet zat, heeft daar net als vele anderen bijvoorbeeld nooit met één woord over gesproken. Verzetsstrijders hadden bovendien zeer uiteenlopende redenen om tegen de vijand te strijden. Er zaten mensen in het verzet van alle rangen, standen en overtuigingen. Daarom vormde zich ook nooit een echte belangengroep die opkwam voor hun rechten en hun erkenning.”

We mogen de namen van de verzetsstrijders en hun daden niet vergeten, maar het moet ook mensen inspireren voor verzet vandaag. Dany Neudt (in de papieren versie van Het Nieuwsblad, we zetten in vet wat in de online versie eigenaardig genoeg niet is weergegeven): “Vandaag zie ik bepaalde fenomenen waartegen de verzetshelden ook streden tijdens de wereldoorlog – waarheidsvervaging, het zoeken van zondebokken en de normalisering van extreemrechts. Ik hoop dat we nooit meer iets gelijkaardigs meemaken, we kunnen er ons dus beter preventief tegen verzetten. Nog een reden om dit nog jaren vol te houden.”

Dany Neudt en zijn #verzetshelden-tweet gisteren. Na één dag kreeg de tweet 60 retweets en 182 ‘vind-ik-leuks (foto’s © AFF en Twitter).

Met Twitter als medium dreigt vooral de aandacht te gaan naar de individuele verdiensten van de verzetshelden, terwijl het verzet ook het resultaat is van een collectieve inzet. Van de veelal vrouwen, tot en met kinderen, die inlichtingen en wapens smokkelen, over mensen die Joden en werkweigeraars laten onderduiken, en neergevallen geallieerde piloten op weg naar hun thuisland zetten, tot en met gewapend verzet en hulp aan de militairen die de Duitsers wegjagen. Het is een collectief falen of lukken. Om dat te benadrukken zijn dan weer boeken belangrijk.

Vandaag, maandag 12 september 2022, zo is toch aangekondigd door de uitgever, verschijnt het boek Zijn naam was Clement Dielis bij Mammoet (imprint van uitgeverij EPO). Clement Dielis was ondanks zijn jonge leeftijd (22 jaar) de leider van De Zwarte Hand, een van de eerste verzetsgroepen in België. De nazi’s rollen de groep na één jaar op. Liefst 109 van de 111 meestal erg jonge leden beginnen een tocht langs de concentratiekampen. Slechts 37 keren terug. Het boek reconstrueert de nazibezetting in Klein-Brabant en de Rupelstreek vanuit het standpunt van jonge mensen die hun rug rechten en neen zeggen. Het boek sluit af met een dialoog met kleinkinderen en andere jonge verwanten van leden van De Zwarte Hand en met laatstejaarsscholieren.

Een recensie krijgt u nog, maar we hebben er vertrouwen in. Auteur Tjen Mampaey is niet aan zijn proefstuk toe. Hier kon u over het verzet eerder onder andere al lezen: Struikelstenen voor scheepsherstellers in verzet, Stripalbum over verzet, collaboratie en Breendonk, Rudi Kennes wil meer aandacht voor verzetshelden, Verzetsheld Max Temmerman in stripalbum, Getuigen over het verzet en slachtoffers van de nazi’s, Grootvader Bart Peeters in verzet tegen de nazi’s, Verzet in Antwerpen tijdens de Tweede Wereldoorlog, Stuur 104-jarige verzetsheldin een kaartje (over Eva Fastag, intussen helaas overleden), Krijgt nu verzetsman/-vrouw straatnaam in Puurs? (helaas niet), Motie over executie verzet? “Te polariserend” vindt N-VA, Metershoge hulde voor Borgerhoutse verzetsheldin, Overval op XXste transport naar Auschwitz wordt verfilmd

De #verzetshelden-tweets van Dany Neudt kan u hier lezen.

Eugène ‘Kolonel Harry’ Colson die met een gemengde verzetsgroep erin slaagt de haven van Antwerpen ongeschonden te houden terwijl de Duitsers zich terugtrekken: “In eenheid kan je de vijand het moeilijk maken, in verdeeldheid ben je een bevoorrechte prooi.” (citaat: Frank Stappaerts die Colsons boodschap samenvat in Kolonel Harry. Een getuigenis over de bevrijding van Antwerpen; foto: Eugène Colson vereeuwigd in het Monument van de Erkentelijkheid dat in 1998 geplaatst werd in Kalmthout © AFF).