Aanstaande zondag 28 augustus 2022 wordt in Antwerpen andermaal een wandeling ingericht om de politierazzia op Joden in en om de wijk Zurenborg op 28 januari 1942 te herdenken (foto’s hierboven: Jeroen Olyslaegers leest voor uit zijn boek Wil bij de herdenkingswandeling in 2017, de eerste herdenkingswandeling © AFF). Niet alleen in de buurt van het Centraal Station en Zurenborg in de oude stad Antwerpen – het traject van de wandeling van Curieus en dit jaar ook Linx+ – waren er politierazzia’s. Ook in Berchem, Borgerhout, Deurne en Merksem waren er diezelfde nacht politierazzia’s. In Deurne wordt er nu voor het eerst een herdenking op 28 augustus ingericht.

In Antwerpen waren er tachtig jaar geleden vijf razzia’s op Joden. Werden voorheen Joden aangehouden voor een al dan niet vermeend misdrijf, op 22 juli 1942 werden in en om het Centraal Station voor het eerst Joden opgepakt alleen maar omdat het Joden zijn. In de nacht van 13 op 14 augustus volgt de tweede razzia op Joden, en zaterdagavond 15 augustus 1942 al de derde. De vierde is gepland voor 27 augustus 1942. De Antwerpse politie mag andermaal assisteren bij de razzia. Voor het eerst vermeldt het politieorder expliciet dat het gaat over de “wegvoering der Joden”. Na een half uur heeft SS’er Erich Holm, chef van de lokale Judenabteilung, door dat er opvallend veel Joden niet thuis zijn. Antwerpse politieagenten hebben de zaak verraden: een deel van het korps uit menslievendheid, een ander deel van het korps in ruil voor geld en andere zaken die ze vragen aan de Joodse bewoners.

De Duitsers besluiten hierna dat de Antwerpse politie vrijdag 28 augustus 1942 eigenhandig 1.000 Joden moet oppakken. De taak van de politie zal zich dus niet meer beperken tot het versperren van straten en het bewaken van Joden. In Berchem drijft de politie 250 Joden samen. In Borgerhout worden 304 Joden opgepakt, 54 meer dan het streefcijfer. In Deurne komt men niet aan het streefcijfer en gaat men dan maar in Merksem eveneens op zoek naar Joden. In totaal worden die dag 943 Joden opgepakt. De Duitsers zijn tevreden. Een vijfde razzia vindt plaats op 11 en 12 september 1942. De Duitsers rekenen niet op de medewerking van de Antwerpse politie, maar een aantal Antwerpse politieagenten willen de Duitsers al te graag helpen. Vrachtwagens en treinen kunnen de toevloed van Joden niet aan, de politie levert daarom agenten voor de bewaking van de Joden die nog één nacht in Antwerpen doorbrengen.

De wandeling aanstaande zondag 28 augustus wordt zoals de voorgaande wandelingen voorzien van deskundig commentaar door historicus (en universiteitsrector) Herman Van Goethem en auteur Jeroen Olyslaegers die voorleest uit zijn boek Wil dat de voorbije maanden verfilmd werd. Einde volgend jaar wordt de film in de bioscopen verwacht. Het slotprogramma in de Crea-school in de Grote Hondstraat wordt dit jaar verzorgd door Veerle Vanden Daelen, adjunct-directeur Kazerne Dossin, Tom Lanoye, auteur van De draaischijf, en actrice-zangeres en buurtbewoonster Lien Van de Kelder. De wandeling start om 19u30 op het Mediaplein, aan de achterkant het Centraal Station, naast de ‘groene oase’ die schepen Annick De Ridder (N-VA) er ingehuldigd heeft. Dat van die ‘groene oase’ is een grap, maar door Annick De Ridder met al haar ernst verkondigt.

Aankondiging voor de herdenkingswandeling dit jaar (foto © RV).

Eerder op de dag is er in Deurne een ander herdenkingsmoment. Vrijdag 28 augustus 1942 worden de politieagenten in Deurne op pad gestuurd om 250 Joden op te pakken. De Joden wonen verspreid over 55 straten in Deurne. Bij de politie zijn er enerzijds politieagenten die fel tegen de Duitse bezetter zijn en lid zijn van een verzetsgroep, en anderzijds politieagenten die minstens sympathie hebben voor de Nieuwe Orde. Dat is te merken aan de manier waarop de politieagenten te werk gaan. Frans Van Heymbeek en Jos Veerman zijn beiden politieagent én lid van de weerstand, en weigeren dwang te gebruiken. Na de oorlog schrijft Veerman: “We besloten geen enkele Jood naar de Plaza (cinemazaal waar de aangehoudenen verzameld moesten worden, AS) te brengen. We brachten de mensen op de hoogte van onze taak en lieten hen de keuze om zich vrijwillig te melden of onder te duiken. Niemand meldde zich aan.” Andere politieagenten pakken wél Joden op, maar het aantal in cinema Plaza verzamelde Joden is minder dan het streefcijfer. Daarom wordt opdracht gegeven ook in Merksem Joden te gaan ophalen. Aan cinema Plaza is er een toeloop van mensen die voor de ingang van de cinema gaan staan. Ze weigeren de toegang te verlenen spijts dreigementen vanuit de politie. Uiteindelijk worden de Joden met mondjesmaat, onder veel gejoel, de cinemazaal binnen geduwd. In het tumult kunnen minstens twaalf Joden ontsnappen.

De Joden opgepakt op 28 augustus 1942 worden, met uitzondering van zij die ‘te oud’ zijn, naar de Dossinkazerne in Mechelen overgebracht, waarna ze naar het concentratie- en vernietigingskamp van Auschwitz-Birkenau worden getransporteerd: 784 met het zevende transport dat op 1 september 1942 vertrekt, 159 met het achtste transport dat op 8 september 1942 vertrekt. Beide keren deel uitmakend van een groep van 1.000 mensen. Om een idee te geven over de verdere samenstelling: bij het zevende transport zijn er 282 mannen (vanaf 16 jaar), 401 vrouwen (vanaf 16 jaar) en 317 kinderen (tot en met 15 jaar oud). Bij aankomst worden van de 1.000 op transport gezette mensen meteen 734 vergast. Slechts 15 mensen komend levend terug, uitgemergeld zodat ze vaak door hun naasten niet meteen herkend worden.

In de nacht van 14 op 15 januari 1944 worden in Deurne ook nog 67 van de 81 politieagenten opgepakt. Er worden 43 naar concentratiekampen in Duitsland en Polen overgebracht; 35 daarvan keren nooit terug. Voor hen werd in 2018 een vredesmonument geplaatst op het Wim Saerensplein in Deurne. Datzelfde jaar werd in Deurne ook de eerste ‘struikelsteen’ met toestemming van het Antwerps stadsbestuur geplaatst, aan het voormalig huis van politieagent Jan De Ridder. Achterneef Wim Kenis die er nu woont, is tegenwoordig in heel Antwerpen actief om struikelstenen te plaatsen zoals laatst in Merksem. Vorig jaar werden ook  huiskamervertellingen ingericht in Deurne, en werd met hulp van ErfgoedLab Antwerpen het fraai uitgegeven boek Struikelstenen in Deurne uitgebracht. Naast op papier te verkrijgen, is het hier te downloaden. Het tweede boek in de reeks Stadskronieken bracht de LGBTQ-verhalen in Antwerpen in beeld; dit najaar verschijnen de volgende boeken. Een boek over de geschiedenis van graffiti in Antwerpen, en een boek over de evolutie als winkelstraat van de Turnhoutsebaan in Borgerhout. Maar eerst is er onder andere nog aanstaande zondag 28 augustus 2022 de herdenking in Deurne, om 11 uur aan de Gallifortlei 146 waar voorheen cinema Plaza stond.

Cinema Plaza in Deurne, en een stapeltje boeken Struikelstenen in Deurne waarin onder andere de levensverhalen opgetekend werden van dertig Joodse families uit Deurne die gedeporteerd werden. Naast ruim 260 Joodse gedeporteerden worden in Deurne ook een 90-tal weerstanders slachtoffer van de naziterreur (foto’s © ErfgoedLab Antwerpen).
Advertentie