Aanstaande zondag 8 mei is het exact 77 jaar geleden dat drie hoge militaire bevelhebbers van nazi-Duitsland in Berlijn de overgave van nazi-Duitsland ondertekenden in het bijzijn hooggeplaatste militairen uit de Sovjet-Unie en Groot-Brittannië. De overwinning van de democratie op het fascisme werd hiermee bezegeld. Maar niets is definitief. Vakbondsleden waren bij de eersten, nog vóór Joden, die opgesloten werden in de concentratiekampen van de nazi’s. Vandaar in onze reeks artikels over hoe vakbonden zich (kunnen) verzetten tegen extreemrechts vandaag: hoe de herinnering aan 8 mei levendig houden? (Foto hierboven: feest bij de bevrijding van het fascisme © Twitter).

De eerste zin in het manifest van de 8 meicoalitie om van 8 mei een officiële feestdag te maken luidt: “1933. De eerste naziconcentratiekampen geraken bevolkt met vakbondsmilitanten, linkse activisten en democraten”. Hoezo? Bij de verkiezingen in 1928 krijgt de acht jaar eerder opgerichte Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (NSDAP) van Adolf Hitler 800.000 stemmen; bij de verkiezingen in 1930 zijn het echter al 6.400.000 stemmen. De NSDAP straalt kracht en dynamiek uit. De nazileiders zijn jong, in tegenstelling tot de grijze politici van de gevestigde partijen. Het imago van Adolf Hitler als sterke leider spreekt tot de verbeelding. Bij de verkiezingen in juli 1932 moet de NSDAP het met 11 % minder stemmen doen, maar de partij en wat daarrond beweegt, blijft een kracht om rekening mee te houden. De NSDAP wordt opgenomen in de Duitse regering… in de hoop daarmee de NSDAP wind uit de zeilen te halen. Op 30 januari 1933 wordt Adolf Hitler benoemd tot rijkspresident. Een maand later, op 27 februari 1933, staat de Rijksdag, het Duitse parlementsgebouw, in brand.

Bewakers overmeesteren de Nederlandse communist Marinus van der Lubbe die verdacht wordt van brandstichting. De nazileiders zijn snel ter plaatse. Hermann Göring roept: “Dit is het begin van een communistische opstand. Nu slaan ze toe. We hebben geen tijd te verliezen.” Voor hij verder kan gaan, brult Adolf Hitler: “Vanaf nu zullen we geen genade meer kennen. Wie ons in weg staat, wordt afgeslacht.” De regering verbiedt de communistische partij. Op 15 maart 1933 zijn er al tienduizend communisten gearresteerd. Om deze en andere politieke gevangenen onder te brengen worden de eerste concentratiekampen geopend. Het eerste is dat van Dachau, in het zuiden van Duitsland, dat op 20 maart 1933 in gebruik wordt genomen. Na één jaar zijn er 4.800 geregistreerde gevangenen in Dachau. Het zijn vooral communisten, sociaaldemocraten, vakbondsleden en anderen die hun bezwaren uiten bij de opkomst van de nazi’s. De Joodse gevangenen in de concentratiekampen zijn aanvankelijk een minderheid.

Vakbondsmensen zouden de datum van 8 mei, waarop de overwinning van de democratie op het fascisme bekrachtigd werd, moeten omcirkelen in hun agenda als belangrijke dag in de geschiedenis van West-Europa. Een dag waarop ze de strijd voor vakbondseisen in meer vrijheid konden heropstarten.

Aankomst van kampbewakers in Dachau op 27 mei 1933 (foto © cc. Bundesarchiv / Friedrich Franz Bauer).

In de meeste grotere steden (niet in Antwerpen) zijn er op 8 mei officiële plechtigheden om het einde van de Tweede Wereldoorlog te herdenken. Voor het onderwijs en de overheidsdiensten was 8 mei een officiële feestdag tot 1974. Om besparingsredenen werd die feestdag als vrije dag afgeschaft. Bij de socialistische overheidsvakbond ACOD, en meer in het bijzonder zij die actief waren bij de stads- en OCMW-diensten in Antwerpen, was er in de jaren tachtig een sterke antifascistische houding. Bekijk maar eens het ledenblad De Basis dat tussen 1982 en 1994 verscheen, en het zal opvallen hoe vaak er artikels over verzet tegen racisme (Basis’ gastarbeidersdossier dat drie jaar lang verscheen, een brochure over racisme als bijlage bij het nummer dat vlak vóór de gemeenteraadsverkiezingen in 1988 verscheen…), afkeer voor het Vlaams Blok en sympathie voor het Anti-Fascistisch Front (AFF) in verschenen. Onder impuls van vakbondssecretaris Guy Lauwers en schepen voor personeelszaken Ivonne Julliams werd 8 mei begin jaren tachtig een vrije dag voor het Antwerps stads- en OCMW-personeel. Overigens in ruil voor het afschaffen van Allerzielen als vrije dag. Bij de fusie van de oude stad Antwerpen met zeven randgemeenten op 1 januari 1983 moesten de verlofdagen in de acht voormalige gemeenten geharmoniseerd worden, en verdween 8 mei als vrije dag voor de Antwerpse stads- en OCMW-ambtenaren. Sinds 2019 is 8 mei een vrije dag voor de Brusselse ambtenaren. Brussel viert dan haar Irisfeest, maar de datum voor dat feest werd bewust verschoven naar 8 mei, het einde van de nazi-heerschappij.

“Bekijk maar eens het ledenblad De Basis dat tussen 1982 en 1994 verscheen, en het zal opvallen hoe vaak er artikels over verzet tegen racisme, afkeer voor het Vlaams Blok, en sympathie voor het Anti-Fascistisch Front (AFF) in verschenen.” (foto’s: De Basis-nummers uit 1987, 1988 en 1989 © RV).

Ook bij het ABVV-Antwerpen was men in de jaren tachtig gevoelig voor de strijd tegen de zwarte pest. Maar burgemeester Bob Cools (burgemeester van de Koekestad van 1983 tot 1994) meende dat de beste manier om het Vlaams Blok te bestrijden, was “het verschijnsel” (het Vlaams Blok, AS) dood te zwijgen. Dat beïnvloedde de houding van meerdere Antwerpse vakbondscentrales. Einde 1982 startte het ABVV-Antwerpen met COMA (Centrum Onthaal Migranten Antwerpen), maar het werd maar matig gefinancierd en na een vijftal jaren doodgeknepen. Een voorstel om, in het vooruitzicht van parlementsverkiezingen in 1987 en de gemeenteraadsverkiezingen in 1988, met het hele ABVV-Antwerpen een antiracistische campagne te voeren, werd niet negatief maar ook niet positief beantwoord. De overheidsvakbond ACOD deed het dan maar op haar eentje, met onder andere een meeting met toenmalig ABVV-voorzitter André Vanden Broucke in het Antwerpse Bondsgebouw. Op één na weigerden alle Antwerpse ABVV-centrales de ACOD-affiche met de toenmalige nationale ABVV-voorzitter als spreker uit te hangen. Bij de gemeenteraadsverkiezingen in 1988 behaalde het Vlaams Blok in Antwerpen 17,6 % van de stemmen, een score die ze de daarop volgende jaren nog verdubbelt. De gemeenteraadsverkiezingen in 1988 bezorgen Marijke Dillen haar eerste politiek mandaat als gemeenteraadslid en fractieleider in de Antwerpse gemeenteraad. In 1991 wordt ze ook parlementslid. Een van haar eerste wetsvoorstellen is om de vakbonden rechtspersoonlijkheid te geven en zo de vakbondsmacht te kortwieken.

Met de jaren en andere ABVV-verantwoordelijken gaat het toch de goede richting uit. Bij het ABVV-Antwerpen start een Werkgroep Racisme die onder andere het aanvullen van het arbeidsreglement met een verbod voor racisme en discriminatie stimuleert. Een ander goed initiatief is een actie om op 8 mei al wie langskomt bij een van de ABVV-kantoren een flyer of ander aandenken (een roos bijvoorbeeld, gecombineerd met een flyer) te geven. De ene keer werd expliciet de link gelegd naar het einde van de Tweede Wereldoorlog, een andere keer werd opgeroepen te ‘leven met kleur’, nog een andere keer werd een link gelegd met de opbouw van de sociale zekerheid, of de vergelijking gemaakt tussen de financiële en economische crisis in 1929 en de financiële en economische crisis in 2009 (na de bankencrisis in 2008). In 2010 is het 8 mei-initiatief evenwel doodgebloed. Dit jaar is opnieuw gepraat over: wat met 8 mei?

Federaal en Vlaams wordt de activiteit van de 8 meicoalitie in Breendonk gesteund (zie verder); in Antwerpen wordt steun verleend aan de viering op 8 mei van het 80-jarig bestaan van de Algemene Belgische Sabotagegroep ‘G’ en het 75-jarig bestaan van het Algemeen Verbond van Oudstrijders en Gelijkgestelden, met een ontvangst om 17 uur op het districtshuis van Hoboken en een optocht om 19 uur naar het oorlogsmonument in het park Broydenborg. De blikken bij het ABVV-Antwerpen zijn echter vooral gericht op zaterdag 21 mei als hulde wordt gebracht aan de in 1936 door leden van een extreemrechtse groupuscule vermoorde socialistische syndicalisten Albert Pot en Theophiel Grijp. Om 14 uur zijn er aan het Operaplein in Antwerpen toespraken van auteur Tom Lanoye en van voorzitter van het ABVV-Antwerpen Bruno Verlaeckt. Hierna start een optocht die eindigt aan het gebouw van de Belgische Transportarbeidersbond (BTB) aan de Paardenmarkt waar een gedenkplaat wordt onthuld. Meer info hierover vind je op de website van het ABVV-Antwerpen. Het is de bedoeling een jaarlijks terugkerend evenement rond Pot en Grijp, en de strijd tegen extreemrechts, te maken.

Voor- en achterzijde van een flyer van het ABVV-Antwerpen, 8 mei 2003. Voor een grotere versie: dubbel klikken op de illustratie (foto © RV).

Op initiatief van Ellen De Soete (Kinderen van het Verzet) en anderen werd een 8 meicoalitie opgezet om te herinneren aan 8 mei als belangrijke datum in West-Europa, en om van 8 mei een officiële feestdag te maken. ACV-voorzitter Marc Leemans en ABVV-algemeen secretaris Miranda Ulens ondertekenden het manifest van de 8 meicoalitie. Bij de eerste ondertekenaars onder andere ook Stefaan Decock en Veerle Verleyen (respectievelijk algemeen secretaris en adjunct algemeen secretaris van de bediendenvakbond ACV Puls), Angeline Van Den Rijse (voorzitter van de socialistische Algemene Centrale Oost-Vlaanderen), Pia Stalpaert en Gaetan Sas (respectievelijk voorzitter en algemeen secretaris ACV Voeding & Diensten), Najar Laouari en Hilar Sor (respectievelijk voorzitter en algemeen secretaris van de socialistische Métallurgistes Wallonie – Bruxelles), Willy Van Den Berge (federaal secretaris van de socialistische overheidsvakbond ACOD, sector Lokale en Regionale Besturen), Uwe Rochtus (provinciaal secretaris ACOD Antwerpen – De Kempen – Mechelen), Guy Tordeur (ACV regio Pajottenland & Zennevallei), Luc Impens (ACV-vormingsdienst) en Karel Meganck (BBTK Brussel-Halle-Vilvoorde).

ACV-voorzitter Marc Leemans en ABVV-voorzitter Thierry Bodson zullen aanstaande zondag 8 mei beiden spreken op de bijeenkomst om 11 uur rond het monument van de weerstand aan het Fort van Breendonk, Brandstraat 57 in Willebroek. Met onder andere ook nog Simon Gronowski en Tom Lanoye als spreker, een evenement om niet te missen.

Een evenement om niet te missen (foto © RV).