In de boekentop-50 die De Morgen vorig weekend publiceerde staat op 40: Reset van Mark Elchardus (foto hierboven © VRT/De Afspraak). Als commentaar schrijft “(BE)”, Bart Eeckhout: “In zijn magnum opus voert socioloog Mark Elchardus een spannende dans op met de polemist Mark Elchardus. Een door een imposante leeslijst begeleide aanklacht tegen het neoliberale individualisme vloeit over in een soms provocerende herwaardering van de wil van ‘het volk’. De voorstellen zijn niet allemaal even overtuigend, maar Reset is wel een boek dat al wie met politiek begaan is tot een mening dwingt.”

De eerste die om een mening gevraagd werd over Reset is Louis Tobback. Toen Tobback voorzitter was van de SP (nu: Vooruit, Tobback was SP-voorzitter van 1994 tot 1998) was Elchardus de ‘huisideoloog’ van de SP. Het was geen officiële functie; Elchardus verwoordde wel wat Tobback dacht. Nu distantieert Tobback zich met alle kracht van Elchardus. In Samenleving & Politiek schreef hij een vernietigende recensie waaruit we twee citaten plukken: “Reset zal, zoals Das Kapital, in vele boekenkasten staan. En weinigen zullen het gelezen hebben.” en: “Na de eerste perscommentaren over het boek ontmoette ik enkele kennissen. Twee van hen zeiden het spontaan: ‘Dit is Hendrik De Man.’ De Man zocht, in zijn frustratie over partij, beweging, vakbond en de mislukking van zijn ministerschap en vooral het planisme, een vluchtheuvel in wat hij noemde: ‘le socialisme national’. Ik durf het niet vertalen. Voor je het weet voegt een slechte mens er een koppelteken aan toe. (…) Ik vrees dat ik met Reset een light-versie heb gelezen.” In Humo verduidelijkte Tobback vorige week: “Als je ‘het Volk’ met een hoofdletter schrijft, en met afkeuring spreekt over de ‘elite’, de ‘weldenkenden’ en ‘in de waan verkerende verlichters’, ben je de N-VA langs rechts voorbijgestoken. Wat in dat boek staat over migratie, rechters en mensenrechten, past bij extreemrechts.”

Hoe sterk Elchardus is afgedwaald bleek ook uit een interview dat hij op 23 oktober 2021 aan De Tijd gaf. “Er is iets mis met ons bestel als de anderen niet met het Vlaams Belang willen regeren”, titelde de zakenkrant Elchardus citerend. In het interview zelve komt de zaak ter sprake wanneer de krant opmerkt dat het toch het volste recht van Bart De Wever is om te zeggen dat hij niet met het Vlaams Belang wil regeren. Elchardus: “Absoluut. Maar er loopt iets mis met ons politiek bestel als de grootste partij van alle anderen te horen krijgt dat die er nooit mee in zee willen gaan. Het is geen gewenste situatie omdat je de indruk geeft dat je met dat soort opinies geen rekening moet houden, dat die mensen niet meespelen.”

Louis Tobback: “Wat in Reset staat over migratie, rechters en mensenrechten, past bij extreemrechts.” (foto © AFF).

Wil Elchardus daarmee zeggen dat het een goede zaak zou zijn om het Vlaams Belang mee te laten regeren? Elchardus: “Die bal ligt vooral in het kamp van het Vlaams Belang zelf. Bart De Wever heeft drie goede argumenten om een samenwerking te weigeren: bepaalde programmapunten, de communicatiestijl en het personeelsbeleid. Het is in de eerste plaats aan Vlaams Belang-voorzitter Tom Van Grieken om daar iets aan te doen.” Zonder een volgende vraag af te wachten gaat Elchardus verder: “De vraag van de machtsdeelname zal zich concreet op lokaal niveau stellen. En ik denk dat het goed is dat we eens kunnen zien of met die partij te besturen valt. Als de partij te groot wordt en niet te vermijden valt, moet je ernaar kijken als naar een labo.”

Het viel ons op dat Elchardus verwijst naar de voorwaarden die Bart De Wever stelt voor bestuursdeelname van het Vlaams Belang, en niet zelf voorwaarden formuleert. Doet hij dat in Reset wel? Neen. De ene bladzijde die hij in Reset aan het cordon sanitaire wijdt, is vooral een uitleg over het tot stand komen van het cordon sanitaire, en de verwerping ervan. Er staat niets in over voorwaarden waarmee het Vlaams Belang een fatsoenlijke partij zou zijn om mee te besturen.

Doorbraak bracht voor het eerste nummer van haar driemaandelijks magazine Mark Elchardus en Bart De Wever samen om te praten over Reset. Bart De Wever is enthousiast over het boek: “Ik heb dit boek juichend gelezen, Elke bladzijde steeds meer.” En in Humo noemde De Wever Reset een van dé boeken van het jaar. Doorbraak merkt op dat Elchardus minder streng is voor het Vlaams Belang dan De Wever. Volgens Elchardus is dit omdat De Wever een politicus is, en hij een socioloog. Maar verder, Elchardus: “Het Vlaams Belang is volgens de peilingen nu de grootste partij van het land, terwijl ze niet mogen meedoen. Dat is een democratische aberratie. 25 % van de kiezer wegzetten, dat kan niet. (…) Ik denk wel dat Tom Van Grieken gelijk heeft met zijn theorie van het ‘ventiel’. Vlaams Belang haalt wel degelijk druk van de ketel, en houdt een grote groep kiezers binnen de democratie. (…) Als het VB nooit zal mogen meeregeren, dan zal haar electoraat uiteindelijk gaan denken dat hun stem verloren gaat. En dan worden misschien nog extremere sentimenten aangewakkerd.”

Bart De Wever stelt meer voorwaarden voor bestuursdeelname van het Vlaams Belang dan Mark Elchardus (foto © AFF).

Bij die uitlatingen van Elchardus passen toch wel een paar opmerkingen. 1. Er is geen enkele regel die bepaalt dat je met 25 % van de stemmen móét kunnen deelnemen aan een bestuur. Deelname aan een bestuur kan slechts met de steun van in totaal meer dan 50 % van de verkozenen. 2. Je kan andere partijen toch niet verplichten met het Vlaams Belang in zee te gaan als ze daarmee hun eigen programma moeten verloochenen. 3. Deelname aan het bestuur op lokaal niveau is nog geen indicatie over wat het op een hoger niveau zou worden. Om het beleefd uit te drukken: de kwaliteit van het politiek personeel kan ook binnen eenzelfde partij verschillen. 4. Met bijvoorbeeld Vlaams Blokker Bob Hulstaert eind jaren negentig als voorzitter van de commissie die onder andere waakte over het aankoopbeleid van de bibliotheken in Antwerpen gebeurden geen ongelukken. In de door het Front National bestuurde Franse steden en gemeenten werden de bibliotheken uitgezuiverd, was wat de FN’ers als linkse literatuur beschouwden niet langer beschikbaar. Het is altijd afwachten welke kant het uitgaat, en dan kan je maar beter terugvallen op een principiële houding.

5. Het verhaal over het Vlaams Belang als ‘ventiel’ is niet van Tom Van Grieken, maar werd jaren terug al verteld door Filip Dewinter. Het is te zot voor woorden: Filip Dewinter die met zijn uitlatingen over vreemdelingen en de islam de mensen zou kalmeren?! Hetzelfde trouwens met de huidige Vlaams Belang-leiding. Het volstaat om een blik te werpen op haar advertenties op Facebook, en iedereen ziet dat het Vlaams Belang het politiek klimaat niet kalmeert maar ophitst. 6. Het probleem lost zich niet op mochten mensen als Filip Dewinter, Dries Van Langenhove en Sam Van Rooy uit het Vlaams Belang gezet worden. Ten eerste zal dat nooit gebeuren, ten tweede zijn zij samen met Tom Van Grieken, Chris Janssens en Barbara Pas twee kanten aan dezelfde medaille. Zoals ook Filip Dewinter en Gerolf Annemans het nooit fundamenteel oneens zijn, het verschil is enkel hun stijl en doelpubliek. 7. Dat er nog meer extremere sentimenten aangewakkerd worden als het Vlaams Belang niet mag mee besturen? Dat is zo. Maar (a) uiteindelijk is het een relatief kleine groep die dan daarvoor op straat komt, en (b) we gaan bestuursdeelname toch niet laten afhangen van dat anders een groepje halve en hele neonazi’s nog eens een ‘Mars op Brussel’ wil organiseren.

Het kan natuurlijk dat ze bij het Vlaams Belang veel water in hun wijn doen om toch maar te kunnen mee besturen, maar wat zegt dit voor de toekomst? Knack onderzocht vorig jaar de gevolgen van bestuursdeelname in het buitenland. Het kan per land verschillen, maar grosso modo zijn er drie gevolgen: (a) radicaal-rechtse partijen matigen doorgaans niet door regeringsdeelname, (b) doorgaans worden die partijen afgestraft na regeringsdeelname (maar wat hebben ze intussen niet aangericht, herstellen is moeilijker dan afbreken), en (c) de andere partijen, de beleidspartijen, schuiven op naar rechts. Zie ook wat wij daarover uitgebreider schreven.

Er is dus geen duurzame winst te boeken met het aan het bestuur laten deelnemen van het Vlaams Belang. Integendeel, als men zal inzien dat een Vlaams Belang-stem een verloren stem is, is dit een begin van stemmen voor partijen die het beter kunnen doen. En uiteindelijk ligt de sleutel daar: het gaat niet over het al dan niet betrekken van het Vlaams Belang bij een bestuur, het gaat over het al dan niet goed besturen van de andere politieke partijen.      

“Het verhaal over het Vlaams Belang als ‘ventiel’ is niet van Tom Van Grieken, maar werd jaren terug al verteld door Filip Dewinter. Het is te zot voor woorden. Het volstaat om een blik te werpen op haar advertenties op Facebook, en iedereen ziet dat het Vlaams Belang het politiek klimaat niet kalmeert maar ophitst.” (foto © AFF).