Bij de economische crisis begin jaren dertig van de vorige eeuw steekt het fascisme dreigend de kop op in ons land. In 1933 wordt het Vlaamsch Nationaal Verbond (VNV) opgericht door Staf De Clercq, een radicale Vlaams-nationalistische, met nazi-Duitsland sympathiserende Nieuwe Orde-partij. Het VNV neemt, onder de naam ‘Vlaamsch Nationaal Blok’, op 24 mei 1936 voor het eerst deel aan de verkiezingen en haalt met 7,1 % van de stemmen 16 zetels in de Kamer van Volksvertegenwoordigers binnen. In Antwerpen is de voorafgaande verkiezingscampagne meer dan elders geagiteerd. Rechtse groepen richten hun pijlen op de socialistische burgemeester Camille Huysmans vanwege zijn steun aan de Spaanse Republiek en het verwelkomen van Joodse vluchtelingen.

Socialistische militanten, na een propagandatocht in de nacht van 22 op 23 mei 1936 bijeen in het Volksgebouw aan de Keyserlei in Antwerpen, vernemen dat een plakploeg van ‘Realisten’ actief is op de Paardenmarkt en verdacht veel belangstelling heeft voor het gebouw van de socialistische transportarbeidersbond BTB. De ‘Realisten’ is een kleine rechtsextremistische partij die zich laat meedrijven met de brede fascistoïde stroming op dat moment. De socialistische vakbondssecretaris en campagneleider Philemon De Wit gaat met een paar mannen poolshoogte nemen. Op de Italiëlei zien zij twee mannen en twee vrouwen propaganda plakken voor de Realisten. Plots werpt een van de twee vrouwen peper in het gezicht van een van de socialisten. Albert Pot (19 jaar oud) gaat hierna op een van de mannen af. Die grijpt naar een revolver en lost twee schoten. Albert Pot valt gewond op de grond neer en overlijdt nog voor hij voor verzorging naar de Bordeauxstraat is overgebracht.

De andere socialisten gaan achter de vluchtende vier Realisten aan. De man die Albert Pot vermoord heeft, mikt deze keer op Philemon De Wit. Omdat De Wit zigzaggend loopt, wordt hij niet geraakt. Theophiel Grijp (37 jaar) denkt dat met los poeder geschoten wordt en springt naar de moordenaar toe. Die treft met zijn revolver Grijp in de halsstreek. Een douanier ziet het gebeuren en grijpt naar zijn revolver waarmee hij de Realisten in bedwang houdt tot de politie verschijnt. Grijp wordt met een auto weggebracht maar overlijdt nog voor hij in een ziekenhuis belandt. De moordenaar is Jean Awouters, orkestleider en kandidaat voor de Realisten. Een jaar later wordt hij voor zijn moorden veroordeeld tot 12 jaar gevangenis. In beroep wordt de straf tot 8 jaar cel herleid.

Gazet van Antwerpen, 23 mei 1936, en v.l.n.r. Theophiel Grijp en Albert Pot (foto’s © Gazet van Antwerpen en De Basis).

Albert Pot en Theophiel Grijp waren bekende vakbondsmilitanten. Albert Pot was propagandaverantwoordelijke van de Syndicale Jeugd; Theophiel Grijp was bestuurslid van de havenarbeidersvakbond. De dag van hun begrafenis, 26 mei 1936, groeit uit tot een algemene protestdag tegen het fascisme. Tienduizenden volgen de rouwstoet langs de kant van de weg. Het duurt bijna drie uur vooraleer iedereen voorbij de rouwkapel aan het Volkshuis in de Breydelstraat is gestapt. Een jaar na de moord plaatst de Antwerpse socialistische beweging een grafmonument voor de twee vermoorde militanten. Op 23 mei 1992 worden de stoffelijke resten van Pot en Grijp overgebracht naar een ereperk op de begraafplaats Schoonselhof en wordt een nieuw grafmonument ingehuldigd. Helaas is de tekst op zowel de rechtstaande als de liggende grafsteen intussen moeilijk leesbaar (foto helemaal bovenaan, met als tekst onderaan de rechtstaande grafsteen: “Twee Antwerpse socialisten die in de nacht van 22 op 23 mei 1936 te Antwerpen door een fascist werden vermoord.” © AFF).

De havenarbeiders kondigen op de dag van de begrafenis van Pot en Grijp een 24-urenstaking aan. Het is de voorbode van een algemene staking die een week later, op 2 juni 1936, losbarst. De staking breidt zich alsmaar uit over verschillende sectoren van de economie en delen van het land. Op 18 juni 1936 zijn er een half miljoen stakers, mooi verdeeld over het noorden en het zuiden van het land. Op 24 juni 1936 kondigt premier Paul van Zeeland een hervormingsplan aan. De lijst van wat de stakers bekomen is indrukwekkend: een loonopslag van 7 % voor de havenarbeiders en mijnwerkers, de 40-urenwerkweek, betaald verlof van minstens 6 dagen per jaar, een ziekteverzekering, het oprichten van paritaire comités met de vertegenwoordigers van de werkgevers en werknemers, en een verhoging van het kindergeld. Hiermee wordt de basis gelegd voor de huidige sociale zekerheid.

Begrafenis van Albert Pot en Theophiel Grijp. De kist op de foto wordt gedragen door militanten van de Socialistische Jonge Wacht (foto © Amsab).

Op 31 mei 2011, 75 jaar na de moord op Pot en Grijp, richt de PVDA een eerste herdenking in aan het graf op het Schoonselhof in Antwerpen. PVDA-voorzitter Peter Mertens, advocaat-auteur Jos Vander Velpen en havenarbeider-kunstenaar Frans Wuytack zijn de sprekers. Sindsdien wordt elk jaar weer een herdenking opgezet. Gaandeweg verschoof de herdenking naar eind oktober om een leemte te vullen. Op 1 en 2 november brengen veel mensen bloemen naar het graf van hun geliefden, en dan mag het graf van antifascisten er zeker niet verlaten bij liggen.

Dit jaar, 85 jaar na de moord op Pot en Grijp, vindt de herdenking plaats op zaterdag 30 oktober 2021. Er wordt verzameld om 14 uur aan de ingang van de begraafplaats Schoonselhof, hoek Sint-Bernardsesteenweg – Krijgsbaan in Antwerpen. Na de plechtigheid aan het graf van Pot en Grijp op perk N kan je desgevallend nog een groet brengen op het vlakbij gelegen perk R waar onder andere Dirk Van Duppen en Robbe De Hert begraven werden.

Een voorgaande herdenking van Albert Pot en Theophiel Grijp (foto © Facebook).