Anderhalve week geleden overleed op 104-jarige leeftijd Eva Fastdag die naam maakte nadat ze, aangehouden bij de allereerste razzia op Joden in Antwerpen, naar de Dossinkazerne in Mechelen werd overgebracht en daar opgedragen werd de lijsten te typen van wie op transport naar het oosten werd gezet. Wat de gevangenen daar wachtte (het concentratie- en vernietigingskamp van Auschwitz-Birkenau) was niet bekend bij de gevangenen, maar men kon wel vermoeden dat het geen plezierreis zou worden. Fastdag vervalste de transportlijsten waardoor ze levens kon redden en/of zette mensen bijeen in eenzelfde treinwagon waardoor ze meer kans hadden om tijdens de reis te ontsnappen. Na die eerste razzia op 22 juli 1942 volgden in Antwerpen nog vier razzia’s op Joden in augustus-september 1942. Opvallendste is de razzia op 28 augustus 1942 die toevallig voor een belangrijk deel plaatsvindt in wat nu bekend is als de wijk Zurenborg, onder andere bekend omwille van haar Dageraadplaats en aanpalende café’s en restaurants. Vandaar het initiatief van Curieus Zurenborg om op 28 augustus elk jaar weer een herinneringswandeling in te richten met als gidsen historicus Herman Van Goethem, auteur van 1942. Het jaar van de stilte, en Jeroen Olyslaegers, auteur van Wil.

Donderdagavond 27 augustus 1942 is de vierde razzia gepland. Andermaal moet de Antwerpse politie assisteren. Het order vermeldt expliciet “wegvoering der Joden”. SS’er Erich Holm, chef van de lokale Judenabteilung, kan niet tot negen uur ’s avonds wachten. Al in de late namiddag begint hij met zijn eigen manschappen in de zevende wijk Joden op te pakken. Na een halfuur krijgen de Duitsers in de gaten dat de Joden zich verbergen. De Duitsers vinden hierna vlugschriften die verwittigen voor de razzia diezelfde avond. De razzia wordt daarom afgelast. De Duitsers besluiten dat de Antwerpse politie vrijdag 28 augustus 1942 eigenhandig 1.000 Joden moet oppakken. De taak van de politie zal zich dus niet meer beperken tot het versperren van straten en het bewaken van Joden. In Berchem drijft de politie 250 Joden samen. In Deurne komt men niet aan het streefcijfer. Deurnese politieagenten gaan daarom ook in Merksem op zoek naar Joden. In de zevende wijk in Antwerpen pakken politieagenten eerst de huizenblokken aan tussen de Oostenstraat, Van Den Nestlei, Rolwagenstraat en Lange Van Ruusbroecstraat. Daarna de omliggende straten. De Joden uit de zevende wijk worden samengebracht in de stadsschool in de Grote Hondstraat. In de uren die volgen, worden ook de elders in Antwerpen opgepakte Joden naar deze school gebracht.

Herman Van Goethem bij de herdenkingswandeling in 2019 (foto © AFF).

Historicus, en intussen ook rector van de Universiteit Antwerpen, Herman Van Goethem begon vanaf 2005 allerlei archieven uit te pluizen om te reconstrueren wat er in 1942 allemaal precies is gebeurd. Hij noteerde het in 1942. Het jaar van de stilte vanuit het perspectief van de gewone Joodse en andere mensen, met evenwel oog voor de beleidsdaden van mensen die richting gaven aan een afschuwwekkende geschiedenis. Vooraleer zijn boek in 2019 verscheen, gaf Herman Van Goethem zijn opzoekingswerk door aan auteur Jeroen Olyslaegers die ermee aan de slag ging voor zijn al even magistraal geschreven roman Wil die in 2016 verscheen. Centrale figuur is hulpagent Wilfried Wils die laveert tussen hulp bieden aan een ondergedoken Jood en meewerken aan de razzia’s op Joden. Het boek kende een grote verkoop, en werd bekroond met drie literaire prijzen. Intussen is de nodige financiële steun verworven om het boek te verfilmen.

Herman Van Goethem en Jeroen Olyslaegers zijn dan ook de geknipte gidsen voor een wandeling over de razzia op 28 augustus 1942 in de Antwerpse wijk Zurenborg. Bij de eerste wandeling, in 2017, las Jeroen Olyslaegers bijvoorbeeld voor in de Terliststraat. In Wil beschreven op blz. 152 en verder. “We staan in de doodstille Terliststraat. Deze keer zijn er geen Duitsers bij. Deze keer zijn we echt alleen. De namen worden verdeeld. We zijn met een man of twintig, misschien meer. Twee van ons bewaken de synagoge in de straat. Daar moet iedereen worden opgesloten. Gaston zegt nog maar eens dat we er geen spel van moeten maken. Ik zucht. ‘We gaan dat rustig doen, Lode. Gewoon kloppen op de deur en…’ ‘Met twee woorden spreken?’ Gaston zucht op zijn beurt. In groepjes van twee staan we verspreid, elk voor een deur. We kloppen simultaan. ‘Openmaken! Politie!’ Dat klinkt hol in de zo stille straat. Maar dat duurt niet lang. Vrijwel meteen stijgt er tumult, geroep en gehuil uit de huizen op.” Verder door gaat het over een bejaarde man met een baard die de deur opent, tranen in de ogen krijgt, “Nein, nein, nein…” fluistert, kinderen die met angstige ogen toekijken, een vrouw die met juwelen probeert de agenten om te kopen… maar uiteindelijk wordt het hele gezin meegesleurd naar de synagoge.

Even tevoren vertelde Herman Van Goethem over een fout op de herdenkingsplaat aan de synagoge. Er staat: “Ter nagedachtenis van de Joodse stadsgenoten die door de nazi’s met geweld verzameld werden (…).” Fout. Het was de Antwerpse politie, en alleen zij, die er de Joden bijeenbracht, vooraleer ze samen met de die nacht elders in Antwerpen opgepakte Joden naar een schoolgebouw in de Grote Hondstraat te brengen. Van daaruit worden ze naar de Dossinkazerne in Mechelen gebracht. “Politieagenten van de Mobiele Brigade begeleiden de transporten naar Mechelen. Tegen de avond is de klus geklaard. De Dossinkazerne registreert 943 inkomende Joden uit Antwerpen. De Duitsers zijn tevreden.” (Herman Van Goethem, 1942, Het jaar van de stilte, blz. 215).

Foute gedenkplaat. Niet de nazi’s maar de Antwerpse politie pakte de Joden met geweld op om uiteindelijk in de concentratiekampen van de nazi’s te belanden (foto © AFF).

Dat in de stedelijke school in de Grote Hondstraat, die intussen Crea 16 heet, niets herinnert aan de school als de verzamelplaats voor de bij de razzia van 28 augustus 1942 aangehouden Joden, en vertrekplaats naar de Dossinkazerne in Mechelen en verder, werd de jongste jaren als een gemis ervaren. Schooldirectie en oudercomité overlegden over wat een gepaste herinnering zou zijn, en kwamen uit op een gedenksteen met daarop een tekst waarvoor Jeroen Olyslaegers gevraagd werd die te bedenken. Het werd: “HERINNEREN MET IEDEREEN zodat de een de ander niet vergeet” (foto helemaal bovenaan © Facebook).

In 2017 besloot Antwerps burgemeester Bart De Wever dat de herdenking van de Tweede Wereldoorlog beter kan. Een commissie van wijzen werd aan het werk gezet en leverde haar rapport in 2018 af aan het stadsbestuur. De website Antwerpen Herdenkt is er een eerste resultaat van; een monument met de namen van álle gesneuvelden – de Joden, maar ook de overleden militairen, verzetsmensen en slachtoffers van de V-bommen – moet een volgende realisatie worden. Het MAS opent in mei 2023 een vaste tentoonstelling over Antwerpen en de Tweede Wereldoorlog.

Intussen richt Curieus Zurenborg al haar vierde herinneringswandeling in. De eerste wandeling in 2017 bracht iets meer dan honderd mensen op de been, in 2018 en 2019 waren het telkens iets meer dan tweehonderd mensen. Vorig jaar kon de wandeling niet doorgaan omwille van de maatregelen tegen het coronavirus. Dit jaar kan het weer wel. Afspraak: zaterdag 28 augustus om 20 uur aan het Kievitplein (achterkant Centraal Station) met opnieuw Herman Van Goethem en Jeroen Olyslaegers als gids en tussendoor een paar muzikale entre’actes. Zoals elk jaar eindigt de wandeling aan de stedelijke school Crea 16 in de Grote Hondstraat.

Gedenksteen aan de stedelijke school Crea 16 in de Grote Hondstraat in Antwerpen, met vooraan steenkapper Maud Bekaert (l.) en auteur Jeroen Olyslaegers (r.) (foto © Facebook).