Jongeren getuigden bij Victoria Deluxe in Gent (foto hierboven © AFF) over de toenemende verruwing en verrechtsing in de samenleving, en de verontrustende proportie die dit aanneemt. Mechanismen die ook in de jaren dertig van de vorige eeuw actief waren, en geleid hebben tot de verschrikkelijke toestanden in de eerste helft van de jaren veertig. Ook al herhaalt de geschiedenis zich niet op exact dezelfde wijze, een gesprek over toen en nu is wenselijk. Victoria Deluxe en het Vermeylenfonds brachten drie mondige jongeren samen met drie belezen ouderen. Het is te zien in de documentaire Onvoltooid verleden die gisteren in première vertoond werd en nog tot en met aanstaande zaterdag 31 juli 2021 elke dag te zien is op Festival Deluxe in Gent.

De jongeren Oumaimae Akhayad, Neslihan Dogan en Zindzi Tillot Owusu hebben elk andere roots, maar met elkaar gemeen dat ze verder kijken en redeneren dan wat het onderwijs hen bijbracht. De ouderen Henri Heimans, Jos Vander Velpen en Sis Van Eeckhout hebben ook elk andere roots. Voor Heimans is dat Gent, voor Vander Velpen is dat Limburg en voor Van Eeckhout is dat de Kempen. Maar ze hebben ook een aantal zaken gemeen. Voor twee onder hen (Heimans en Van Eeckhout) dat ze ouders hebben die het naziregime, tot en met de concentratie- en vernietigingskampen, hebben meegemaakt. Twee (Vander Velpen en Van Eeckhout) hebben meerdere boeken over het nazitijdperk geschreven. En twee (Heimans en Vander Velpen) hebben beroepshalve en daarbuiten de mensenrechten als leidraad gehanteerd, respectievelijk als rechter en pleitbezorger voor de rechten van de geïnterneerden, en als advocaat en voormalige voorzitter van de Liga voor Mensenrechten.

Eerst gaan de zes samen op bezoek in het Fort van Breendonk, waar men zich laat rondleiden door Bieke Schutijser die ervaring heeft met het in Breendonk rondleiden van leerlingen uit het middelbaar onderwijs. Sis Van Eeckhout legt uit dat de uitroeiing van Joden begon met het pesten: dat ze niet meer na een bepaald uur mochten buitenkomen, dat ze bepaalde beroepen niet meer mochten uitoefenen… Jos Vander Velpen toont de zaal waar Gunnar Verreycken twee jaar geleden nog de Hitlergroet bracht. Twee weken later volgt bij Victoria Deluxe een open gesprek over verrechtsing. Wat we daarvan in de documentaire te zien krijgen, is natuurlijk maar een fragment. Maar met een documentaire die een uur duurt, is het wel een ruim fragment. Naar ons aanvoelen is in de documentaire overigens meer tijd vrijgemaakt voor dat gesprek dan voor het bezoek aan Breendonk. Het levert trouwens een aantal interessante quotes op.

Neslihan Dogan (kleine foto), Jos Vander Velpen (op de achtergrond) en Sis Van Eeckhout (op de voorgrond) in Breendonk op 5 juni 2021 (foto’s © Victoria Deluxe).

We noteerden uitspraken over de geschiedenis die in het onderwijs teveel wordt voorgesteld als een opeenvolging van gebeurtenissen, terwijl de achterliggende systemen belangrijker zijn. Over extreemrechts dat destijds de vrijheid van meningsuiting beknotte, en nu als geen ander lijkt op te komen voor de vrijheid van meningsuiting. Tot het zelf opnieuw aan de macht is. Over foute beweringen waarmee politici straffeloos mee wegkomen. Tom Van Grieken bijvoorbeeld die Black Lives Matter gelijkschakelt met marxisme. Het Vlaams Belang dat nul euro spendeert aan haar studiedienst, maar miljoenen uitgeeft aan advertenties op Facebook en andere propaganda waarmee het de samenleving permanent vergiftigt. Dat de andere partijen veel te laks en tam zijn om te reageren op het Vlaams Belang.

Dat de N-VA een Vlaams Belang light is. Niet elke N-VA’er is een verkapte Vlaams Belanger, maar er zijn bij de N-VA wel onaanvaardbare figuren. Ze bereiden de weg voor. Eerst kwam Theo Francken op het televisiescherm, dan Tom Van Grieken en vervolgens Dries Van Langenhove. Extreemrechts geeft je (minstens figuurlijk) een vuistslag in het gezicht. Als je wil reageren maant men jou echter aan om beleefd te blijven, goed te luisteren naar wat de andere zegt… Je moet Vlaams Belang-stemmers niet minachten, maar in eenvoudige taal uitleggen dat zij tegen hun eigen belang stemmen. De traditionele politieke partijen zijn in een vrije val omdat ze zich niet echt bekommeren om de mensen, de sociale ongelijkheid neemt immers toe. Het is belangrijk om in groep in opstand te komen, en genot te zoeken in het (figuurlijk) naar boven stampen…

Dominique Willaert (Victoria Deluxe) wil graag Onvoltooid verleden in het onderwijs tonen, en roept op om feedback te geven met dat doel voor ogen. Een documentaire van een uur lijkt ons te lang om scholieren te boeien, en dan moet nog de nabespreking volgen die belangrijker is dan de aanzet. Aan de keuze van de gesprekspartners kan niets meer veranderen, maar ons lijken de gekozen jongeren niet alleen mondig maar ook heel intelligent. Gaan scholieren zich in hen herkennen, ze ervaren als wijsneuzen dan wel als lichtend voorbeeld? Testcases met scholieren middelbaar onderwijs zullen het moeten uitwijzen. Het initiatief voor de documentaire is alleszins lovenswaardig én nodig. Bravo aan de hele ploeg.

De jongeren Oumaimae Akhayad (eerste van rechts) en Zindzi Tillot Owusu (derde van links), samen met onder andere Henri Heimans (derde van rechts) en Dominique Willaert (in het midden) na de première van Onvoltooid verleden. Tweede van rechts is Hafsa El-Bazioui die op 1 januari 2022 in Gent schepen wordt voor Personeel, Internationale Solidariteit en Facility Management, en meerdere doodsbedreigingen kreeg nadat ze in De Zevende Dag deelnam aan een debat over de hoofddoek (foto © AFF).