Vandaag exact tien jaar geleden, op 22 juli 2011, richtte de extreemrechtse nationalist Anders Behring Breivik (muurschildering hierboven © cc. Flickr/Thierry Ehrmann) een bloedbad aan in Noorwegen. Om 15u26 laat hij een zelf gefabriceerde bom ontploffen in de Noorse hoofdstad Oslo, ter hoogte van het kantoor van de sociaaldemocratische premier Jens Stoltenberg en het ministerie van Financiën. In de buurt staan de hoofdzetels van de Noorse vakbond en van de socialistische en liberale partij, de kantoren van de grootste Noorse krant en het hooggerechtshof. Hierna rijdt Breivik naar het eiland Utøya, op 50 kilometer van Oslo, waar de jeugdafdeling van de regerende sociaaldemocratische Noorse Arbeiderspartij een zomerkamp houdt. Geüniformeerd als een politieman komt Breivik aan op Utøya onder het mom van een routineonderzoek na de bomaanslag in Oslo. Breivik opent het vuur op de jongeren, ook op de jongeren die zwemmend het eiland proberen te ontvluchten. In Oslo zijn 8 doden gevallen; in Utøya nog eens 69 wat het totaal aantal doden op 77 brengt. Daarnaast zijn meer dan 150 mensen gewond.

Het is de uitvoering van een plan waar de 32-jarige Breivik meerdere jaren op broedt. In mei 2009 richt hij Breivik Geofarm op als dekmantel om meststoffen aan te kopen waarmee hij bommen kan fabriceren. Omdat hij niet zo snel als verhoopt een boerderij vindt om te huren, schuift zijn timing op en veranderen de concrete doelwitten. Volgens een reconstructie van Het Nieuwsblad was Breiviks eerste doelwit een bloedbad aanrichten op de jaarlijkse prijsuitreiking voor onderzoeksjournalistiek, en was vervolgens het tweede doelwit een slachtpartij aanrichten op het jaarlijks congres van de sociaaldemocraten. Omdat Breivik telkens nog niet klaar is met het maken van zijn bommen volgt een plan C. Wegens geldgebrek kan hij daarenboven niet zoals gepland drie bommen maken, maar slechts één bom maken. Intussen schrijft hij aan zijn 1.518 bladzijden tellend manifest 2083 – A European Declaration of Independence dat Breivik onder het pseudoniem Andrew Berwick naar 1002 mensen mailt, en men na de aanslagen ook op het internet vindt.

De verschillende onderwerpen die aan bod komen in Breiviks manifest dienen maar één doel: de bestrijding van de islam en de redding van Europa uit de klauwen van die boosaardige godsdienst. Breivik heeft het gemunt op alles wat uit de linkse jaren zestig is voortgekomen, zoals het feminisme, omdat dit volgens hem heeft bijgedragen tot het morele verval van de moderne samenleving die de weerbaarheid van Europa tegen de islam heeft aangetast. De moslims veroveren Europa door de massa-immigratie en hun hoog geboortecijfer. Ambtenaren van de Europese Unie hebben volgens Breivik misschien wel steekpenningen gekregen om hun en ons werelddeel uit te leveren aan de islam. De islam is een totalitaire, gewelddadige politieke ideologie die niet kan hervormd worden. Europa heeft een flinke portie ouderwets nationalisme nodig om de islam het hoofd te kunnen bieden, en dan moet je niet zeuren over de tientallen miljoenen doden die er in de eerste helft van de twintigste eeuw zijn gevallen in het Europa van de natiestaten. Breivik gelooft niet in de mogelijkheid van veranderingen via de stembus. Daarvoor is er geen tijd meer. Breivik hoopt dat de maatschappelijke ontwrichting zo groot wordt dat jongeren uit pure wanhoop zich zullen aansluiten bij Breiviks beweging. Lid worden van een ‘cultureel-conservatieve’ Europese jeugdbeweging, en later van een gewapende militie die wrede terreur wil brengen en andersdenkenden zal liquideren (Voor meer over Breiviks manifest zie: Eildert Mulder, Anders Breivik is niet alleen, uitgeverij Meinema, 2012).

Hoe Breivik zichzelf voorstelt, en een samenvatting van zijn manifest. Zij het dat de auteur meestal verzuimt te vermelden bij wie Breivik zijn mosterd haalt. Meer dan de helft van zijn manifest is afgeschreven van anderen. Onder andere uit The Brussels Journal uitgegeven door Paul Belien, medewerker van Geert Wilders en echtgenoot van voormalig Vlaams Belang-parlementslid Alexandra Colen (foto’s © RV).

In 2011 is Bruno Valkeniers voorzitter van het Vlaams Belang. Hij krijgt het op zijn heupen als het discours van zijn en soortgelijke partijen gelinkt wordt aan het terrorisme van Breivik. Volgens Valkeniers is Breivik “geen geestesgenoot maar een geestesgestoorde”. Gerechtspsychiater Johan Baeke vindt dit een al te gemakkelijke verklaring omdat Breivik het uiterlijke van een doorsnee blanke Europese man heeft. “Wanneer Afghaanse fanatici mensen doden uit overtuiging zoeken we geen psychiatrische labels.” Opvallend is toch dat twee Vlaams Belang-parlementsleden het manifest van Breivik in hun mailbox vinden: Tanguy Veys die er onmiddellijk mee uitpakt, en Chris Janssens die er slechts over rept nadat de blog van het Anti-Fascistisch Front (AFF) dit bekend maakt. Chris Janssens is inmiddels Vlaams Belang-fractieleider in het Vlaams Parlement. Een twintigtal Belgen vinden het manifest eveneens in hun mailbox, waaronder leden van de Vlaams Belang Jongeren (VBJ) en van de Nationalistische Studentenvereniging (NSV), en een man die we intussen kennen als een vaste klant van café De Leeuw van Vlaanderen in Antwerpen. In 2011 Vlaams Belang-districtsraadslid en initiatiefnemer van een Buurt Observatie Patrouille in Borgerhout.

E-mail waarmee Anders Behring Breivik, onder het pseudoniem Andrew Berwick, zijn manifest verstuurde vlak vóór hij zijn eerste doden maakte met een bomaanslag in Oslo (foto © Facebook).

De geschiedenis herhaalt zich niet op exact dezelfde manier, en vergelijkingen lopen altijd wel ergens mank, maar er zijn verontrustende elementen die een tweede Breivik tien jaar later niet uitsluiten.

Dat de kwaadste vorm van de islam de enige echte islam is, is een discours dat we vandaag terugvinden bij Sam Van Rooy en andere Vlaams Belangers. Van Rooys eerste leermeester, Geert Wilders, wordt trouwens regelmatig geciteerd in Breiviks manifest. Tomas Boutens (Project Thule, Vrij Verzet) gelooft evenmin als Anders Behring Breivik in veranderingen via verkiezingen. Volgens hem moeten we “binnen zo kort mogelijke termijn (de tijd dringt) verschillende noodzakelijke beleidswijzigingen (…) bewerkstelligen. Hiertoe is een actieve, flexibele en vastberaden volksnationalistische beweging noodzakelijk. (…) Zij dient het middel van de openbare manifestatie te gebruiken wanneer zij dit opportuun acht, doch zich niet slechts tot dit middel te beperken.” Boutens laat in het midden welk ander middel dan wel kan/moet gebruikt worden, maar de reputatie van Boutens en zijn vriendenkring kennend denken velen daarbij aan geweldpleging.

De 50.000 steunbetuigingen op Facebook aan Jürgen Conings die wapens stal uit een legerkazerne, viroloog Marc Van Ranst naar het leven stond en ook een moskee viseerde, zijn een veelvoud van de steunbetuigingen die tien jaar geleden voor Anders Behring Breivik geuit werden. Weliswaar vóór Conings een schot loste. Brenton Tarrant loste op 15 maart 2019 wél schoten, en liet in Christchurch (Nieuw-Zeeland) aan twee moskeeën 51 doden achter. Het zorgde voor “een stroomversnelling van het rechts-extremistisch geweld in de Westerse wereld”, terwijl de Staatsveiligheid in eigen land ook “al enkele jaren een tendens op(merkt) bij extreemrechts om zich te bewapenen. Soms illegaal, soms legaal”.

Anders Behring Breivik werd veroordeeld tot 21 jaar gevangenisstraf, de maximumstraf in Noorwegen, met de mogelijkheid dat dit verlengd wordt als men Breivik een gevaar voor de samenleving blijft vinden. Dat Breivik zijn naam intussen liet veranderen in Fjotolf Hansen doet niets af van het potentieel risico. Maar zoals Eildert Mulder terecht titelde: Anders Breivik is niet alleen.

Hoe Breivik op het eiland Utøya een spoor van dood en verderf achterliet (foto © YouTube).

P.S. Op Het Nieuwsblad na herinnert vandaag geen enkele Vlaamse krant op papier aan deze sinistere verjaardag, en Het Nieuwsblad slaagt er dan nog in om in een vier bladzijden groot artikel met geen woord te spreken over het manifest van Breivik. De ideologische grondslag voor zijn terreurdaden. Het verbaast dan ook niet dat veel Vlamingen het gevaar van extreemrechts en ultranationalisme niet inzien. In de loop van de dag verschijnt bij sommige kranten online nog wel een artikel over Breivik, maar het is een bewuste keuze als men een artikel over Breivik niét en over bijvoorbeeld U2 wél ook in de krant op papier publiceert.