8 mei is de dag waarop, als er niets meer fout loopt, cafés en restaurants weer stoelen en tafeltjes buiten mogen zetten op hun terrassen en er hun klanten kunnen bedienen. Toch is dat niet de reden waarom 8 mei in de geschiedenisboeken staat. Diezelfde dag, maar dan in 1945, werd de overgave van Nazi-Duitsland ondertekend in Berlijn. Zo kwam er een einde aan de Tweede Wereldoorlog, en kwam er vrijheid en democratie in de plaats van fascisme. Een overwinning is echter nooit definitief, en daarom is het goed dat eraan herinnerd wordt, met daarbij de nodige hulde aan het verzet, en gekeken wordt naar de uitdagingen vandaag rond extreemrechts, democratie en mensenrechten.

“Veel meer dan de Eerste Wereldoorlog was de Tweede een titanenstrijd tussen ideologieën, tussen democratie en dictatuur. (…) Acht mei is een van de belangrijkste data in onze geschiedenis”, schreef historicus en rector van de Universiteit Antwerpen Herman Van Goethem in 2017. En hij bleef op die nagel kloppen. Vorig jaar nog in De Afspraak riep Herman Van Goethem op om van 8 mei een feest- en vrije dag te maken. Ook wij hadden er aandacht voor, en historicus Koen Aerts vulde aan in een interview: “Gezien de impact van de Tweede Wereldoorlog op onze maatschappij zou ik (…) van 8 mei een feestdag maken. Op voorwaarde dat de herdenking geen simpel ritueel wordt met holle frasen en vlaggenvertoon.”

Hoe fragiel de herinnering aan de zwartste bladzijden uit onze geschiedenis is, bleek overigens de voorbije dagen nog. De bejubelde televisiereeks Kinderen van de collaboratie (2017), samen met de opvolgers Kinderen van het verzet (2019) en Kinderen van de Holocaust (2020), dreigden vorige week te verdwijnen van het VRT NU-platform. Slechts na een alarm vanuit Vlaamse Geuzen blijven de televisiereeksen voorlopig nog online.

Vorige week dreigden de televisiereeksen Kinderen van de collaboratie, …van het verzet en …van de Holocaust uit het aanbod van VRT NU te verdwijnen (foto © RV).

Op 8 mei 1945 wordt in ons land en elders gefeest, zij het niet zo uitbundig als bij de bevrijding die in ons land vooral in september 1944 plaatsvond. De Duitsers vertrokken halsoverkop, de geallieerden rukten op en er was hoop op een nieuwe en betere wereld. Acht maanden later is de feestvreugde verstoord door het niet terugkeren van vele verplicht tewerkgestelden en naar de concentratie- en vernietigingskampen gedeporteerden, terwijl de materiële omstandigheden moeilijk blijven, de terugkeer van koning Leopold III voor verdeeldheid zorgt en het verzet ontgoocheld achterblijft.

Met Vlaanderen waar, anders dan in Franstalig België, de collaboratie met de nazi’s vergoelijkt wordt, ligt 8 mei als feest- en vrije dag moeilijk bij sommigen. Bij de overheidsdiensten en in het onderwijs is 8 mei aanvankelijk een feest- en vrije dag. In 1974 komt daar een einde aan. Bij de Antwerpse stadsdiensten wordt 8 mei als feest- en vrije dagen begin jaren tachtig terug ingevoerd onder impuls van de socialistische vakbond, maar met de fusie van de oude stad Antwerpen met haar acht toenmalige randgemeenten in 1983 verdwijnt die feest- en vrije dag alweer. Opgeofferd op het altaar van het modern personeelsmanagement.

Mensenmassa op de Grote Markt in Antwerpen bij de afkondiging van de Duitse capitulatie op 8 mei 1945 (foto © Antwerpen Herdenkt).

In Frankrijk is 8 mei een feest- en vrije dag, maar daar is wel een en ander aan vooraf gegaan. In 1946 wordt 8 mei als dag ter herinnering aan de overwinning op het fascisme ingevoerd, met plechtigheden evenwel steeds op een zondag (op 8 mei als 8 mei op een zondag valt, anders de eerstvolgende zondag na 8 mei). Een paar jaren later, in 1953, wordt 8 mei op vraag van de gedeporteerden en weerstanders een feestdag. Bij het aantreden van Charles De Gaulle als Frans president in 1959 wordt 8 mei als feestdag afgevoerd in het kader van de Frans-Duitse vriendschap. De Franse president Valéry Giscard d’Estaing schaft in 1975 om diezelfde reden ook de herdenking van de overwinning op Nazi-Duitsland af. Met het aantreden van de socialist François Mitterrand als Frans president wordt 8 mei in Frankrijk in 1982 evenwel terug een feestdag, en nu ook een vrije dag. 

Volgens Chantal Kesteloot sloofde eerste-minister Jean-Luc Dehaene zich uit om van 8 mei 1995 een feestdag te maken, exact vijftig jaar na de overgave van Nazi-Duitsland, Maar het lukte Dehaene niet. In 2020 zijn we vijfenzeventig jaar na de overgave van Nazi-Duitsland. Als op 1 oktober de regering-De Croo van liberalen, sociaal- en christendemocraten aantreedt, staat in het regeerakkoord geen enkele verwijzing naar 8 mei. Wél staat in het regeerakkoord: “De deelstaten krijgen de mogelijkheid om van hun feestdag een betaalde feestdag te maken. Dit wordt georganiseerd zonder budgettaire meerkost.” Met liberalen, sociaal- en christendemocraten in de regering heb je geen Vlaams-nationalistische partijen als N-VA en Vlaams Belang nodig om van 11 juli een betaalde feestdag te maken. Maar 8 mei?

Frankrijk, waar 8 mei een feest- en vrije dag is (foto © cc. Wikimedia/Laugiercha).

Geen feest- en vrije dag bij ons, maar hier en daar zijn er wel plechtigheden en herdenkingen. Een rondvraag in Brussel, bij de dertien Vlaamse centrumsteden en bij verzetsorganisaties en anderen levert onderstaande inventaris op.

In Aalst wordt op 8 mei eerstkomend een kleine plechtigheid ingericht, omwille van het coronavirus voor niet meer dan tien mensen. In Antwerpen worden meerdere initiatieven genomen om de Tweede Wereldoorlog te herdenken, maar niet op 8 mei. Althans niet vanuit het stadsbestuur. Op 8 mei is er traditioneel wel een herdenking aan het monument voor de slachtoffers van de Shoah aan de Belgiëlei, herdenking ingericht door het Forum der Joodse Organisaties. Omdat 8 mei dit jaar op een zaterdag valt, een sjabbat, is de plechtigheid dit jaar verplaatst naar 10 mei (zie verder). In Brugge wordt jaarlijks een herdenking georganiseerd aan het monument voor de weggevoerde stadsgenoten en werkweigeraars tijdens de Tweede Wereldoorlog, op het Stationsplein, waarbij ook jongeren en scholen betrokken worden. Omwille van de coronamaatregelen wordt het dit jaar een beperkte plechtigheid. In Brussel is er op 8 mei een plechtigheid aan het Monument voor de Onbekende Soldaat. In Genk is er ieder jaar een mooie, ingetogen herdenking op 8 mei. Omwille van het coronavirus wordt het nu een beperkte aangelegenheid. In Gent is er naar goede gewoonte een plechtigheid aan het 8 Mei-plein in het Zuidpark. Er zullen bloemen neergelegd worden door de burgemeester, afgevaardigden van verschillende verzetsgroepen en namens het 8 Mei Komitee. Omwille van het coronavirus met maximaal een twintig- à vijfentwintigtal aanwezigen.

In Hasselt wordt op 8 mei met een beperkte groep mensen bloemen neergelegd aan het provinciaal oorlogsmonument op het Kolonel Dusartplein. In Kortrijk is er geen herdenking op 8 mei, in principe wel de eerste zondag van september. In Leuven wordt door het stadsbestuur bloemen neergelegd aan een herdenkingsmonument. Omwille van het coronavirus is de herdenking dit jaar beperkt in aantal aanwezigen. In Mechelen is er op 8 mei geen herdenking. In Oostende is er een herdenking aan het monument voor de oorlogsslachtoffers in de Jozef II-straat. In Roeselare is de jaarlijkse muzikale taptoe omwille van het coronavirus afgelast. De herdenking beperkt zich dit jaar tot het neerleggen van bloemen en een groet door de Verbroedering van Vaderlandslievende Verenigingen Roeselare (VVVR). Het aantal genodigden is beperkt tot tien, en er zijn geen toespraken. In Sint-Niklaas is er op 8 mei geen herdenking. Op 16 mei is er een herdenking in beperkte kring van de twee wereldoorlogen. Omwille van de zaterdagmarkt wordt in Turnhout de 8 mei-plechtigheid verplaatst naar zondag 9 mei. Aan het Madelon-standbeeld op het Zegeplein is er een bloemenneerlegging door het stadsbestuur, de Confederatie van Turnhoutse Oudstrijders en de Kempense afdeling van de Koninklijke Nationale Vereniging voor Reserveofficieren.

8 mei-viering in Gent in coronavrije tijd (foto’s © Facebook).

En verder. Zoals al gezegd is er in Antwerpen, dit jaar op 10 mei, een herdenking ingericht door het Forum der Joodse Organisaties (FJO). Burgemeester Bart De Wever, FJO-voorzitster Regina Sluszny en adjunct-directeur van Kazerne Dossin Veerle Vandaelen zullen er het woord voeren. Traditioneel zijn er vaak aangrijpende getuigenissen van Joodse kinderen die vertellen over hun familiegeschiedenis, maar omwille van het coronavirus wordt dit nu weggelaten. In Leopoldsburg richten het gemeentebestuur, de militaire overheid en de Verbroedering van Verzetsgroeperingen Limburg (VVL) een beperkte plechtigheid in. Meestal zijn hier ook scholieren bij betrokken, maar omwille van het coronavirus valt dit nu weg. In Lier wordt door de Vriendenkring Buchenwald – Dora bloemen neergelegd aan het monument ter ere van de Lierse politieke gevangenen en aan het Heilige Rita-monument. De vereniging Recht en Vrijheid brengt een bloemenhulde aan het monument ter ere van de gesneuvelden.

In Willebroek zijn er twee dagen na elkaar activiteiten. Vrijdagavond 7 mei wordt door het ABVV-Antwerpen en Linx+ vanuit het Fort van Breendonk een gesprek uitgezonden met Jos Vander Velpen, auteur van Breendonk. Kroniek van een vergeten kamp, en Bruno Verlaeckt, voorzitter van het ABVV-Antwerpen en medeauteur van Extreemrechts herhaalt zich niet (op dezelfde manier). Caroline Copers, algemeen secretaris van het Vlaams ABVV, modereert het gesprek dat te volgen is mits hier vooraf in te schrijven. ’s Anderendaags organiseert de PVDA op dezelfde plek, zoals ook vorig jaar, een 8 mei-plechtigheid. Sprekers dit jaar zijn: Paulette De Coninck (dochter van verzetsstrijder Albert De Coninck), Ellen De Soete (getuige Kinderen van het verzet), Peter Mertens (PVDA), Michel Moorkens (Onafhankelijkheidsfront), Vincent Scheltiens (historicus), Amina Vandenheuvel (Redfox) en Bruno Verlaeckt (voorzitter Algemene Centrale Antwerpen-Waasland). Voor animatie zorgen: Sofie Aerts (spoken word), Hind Eljadid (poëzie) en Nele Van Parys (zang).

Nog 8 mei-activiteiten? Laat het weten via de ‘Geef een reactie’-module onderaan deze pagina, en wij vullen dit artikel dan aan. Bij onze rondvraag kregen we tweemaal de vraag om op de hoogte te worden gehouden van wat elders ingericht wordt. Wij zullen dan ook dit artikel doorsturen naar iedereen die wij contacteerden en rekenen erop dat als volgend jaar het coronavirus weg is, er meer initiatieven genomen worden rond 8 mei. Jongeren betrekken bij de 8 mei-activiteiten lijkt ons een absolute noodzaak.

Rudi Kennes (Onafhankelijkheidsfront) aan het Fort van Breendonk vorig jaar: “Als 11 november een feest- en vrije dag is als herinnering aan het einde van de Eerste Wereldoorlog in 1918, moet 8 mei zeker een feest- en vrije dag worden als de dag in 1945 waarop de onvoorwaardelijke overgave van Nazi-Duitsland ondertekend werd en er plaats kwam voor vrijheid en democratie.” (foto, zoals ook de foto’s helemaal bovenaan met Peter Mertens, Stéphanie Koplowicz en bloemstukken met op het lint de boodschap ‘Nooit meer fascisme !’ © Solidair/Stefaan Van Parys).