Tom Lanoye herinnert er ons aan in Humo. Vandaag, 20 januari 2021, is het precies 25 jaar geleden dat hij en zijn partner René Los zich als eerste homokoppel liet inschrijven in het samenlevingsregister dat het Antwerps stadsbestuur in 1996 opende. Een symbolisch register, het contract dat de partners vooraf moeten afsluiten bij een notaris is juridisch belangrijker, maar hiermee nam de overheid voor het eerst officieel akte van dat twee mannen een koppel kúnnen vormen. Zeven jaar later werd in België, als tweede land ter wereld, het huwelijk opengesteld voor mensen van hetzelfde geslacht. Bij ons bekend als ‘het homohuwelijk’; in Frankrijk, waar het evenwel meer gecontesteerd werd, bekend onder de mooiere naam ‘le mariage pour tous’ (“het huwelijk voor iedereen”). De manier waarop Filip Dewinter zich verzette tegen het idee, zorgde ervoor dat het gerealiseerd werd (illustratie hierboven © cc. Flickr/André Carrilho).

Het verhaal begint op 5 september 1995 als René Los in Humo zegt dat men op gemeentelijk vlak de discussie rond gelijke rechten voor homo’s kan stimuleren door het openen van een register voor samenwonenden. Zoals in Nederland. Anderhalve maand later is ‘het homohuwelijk’ onderwerp van discussie in het VTM-praatprogramma Marlène, genoemd naar presentatrice Marlène de Wouters. Eén van de genodigden is Filip Dewinter. Omdat hij “bekend staat omwille van zijn krachtige uitspraken”. Een andere genodigde is Agalev-senator Eddy Boutmans die een wetsvoorstel verdedigt om samenwonenden meer rechtszekerheid te bieden middels op de Burgerlijke Stand te registreren notariële samenlevingscontracten. Daags na de uitzending verspreidt Filip Dewinter een persmededeling onder de titel Vlaams Blok wil geen homohuwelijken op het Antwerps stadhuis.

Aanleiding voor de persmededeling is de reactie van een kijker bij Marlène die vertelde dat de voorbije zomer ergens in Vlaanderen een man gehuwd is met een andere man. Consternatie in de studio. Bij navraag blijkt het te gaan over de inzegening van de relatie tussen die twee mannen door een priester. Eddy Boutmans vertelt daarop dat de Antwerpse schepen voor Burgerlijke Stand, Patsy Sörensen, van plan is iets te organiseren zodra samenlevingscontracten geregistreerd kunnen worden bij de Burgerlijke Stand. Meer dan “van plan” zijn “iets te organiseren” is er op dat ogenblik niet, maar de overtrokken reactie van Filip Dewinter zet de zaak in een stroomversnelling. In het bestuursakkoord van SP, Antwerpen 94 (= CVP + VU), PVV en Agalev/BSV staat er niets over. Omdat Filip Dewinter er zó tégen is, maakt het kabinet-Sörensen er versneld werk van.

Filip Dewinter (tweede van links) moest afdruipen met zijn verzet tegen het ‘homohuwelijk’ (foto © AFF).

Er wordt informatie ingewonnen over de regeling in Nederland, er wordt contact opgenomen met de federatie van notarissen… en er wordt een reglementering voor de registratie bij de Burgerlijke Stand van notariële samenlevingscontracten geschreven. Het Antwerps schepencollege steunt de zaak alhoewel daar toch conservatieve schepenen in zetelen als Hugo Schiltz (VU), Bruno Peeters (CVP, nu CD&V) en Leo Delwaide (PVV, nu Open VLD). Maar de felste tegenstander is de toen als progressief bekend staande schepen André Gantman (PVV). Hij blijft juridische bezwaren opperen.

Met het als advocaat verduisteren van circa 1,3 miljoen euro van een scheepsrederij had Gantman minder juridische bezwaren. Op 2 maart 2006 werd hij hiervoor veroordeeld tot achttien maanden cel met uitstel voor misbruik van vertrouwen, witwaspraktijken en het onttrekken van gelden. In het vooruitzicht van de gemeenteraadsverkiezingen in 2012 stapte Gantman over naar de N-VA waarvoor hij gemeenteraadslid is en een aantal bestuursmandaten vervult. Dat zijn nieuwe partij zich uitdrukkelijk profileert voor homorechten, en elk jaar met een delegatie opstapt in de Gay Pride, is de ironie van de geschiedenis.

Hugo Schiltz (Volksunie) stemde in met het samenlevingsregister, zijn collega schepen André Gantman (kleine foto en op de grote foto achter Hugo Schiltz) bleef zich er tegen verzetten. Gantman was toen schepen voor de PVV en is nu gemeenteraadslid en bestuurder voor de N-VA (foto © AFF).

Terug naar het samenlevingsregister. De ceremonie voor Lanoye en Los vindt plaats in het oude grandeur uitstralende kabinet van schepen Sörensen, gelegen boven de diensten van Bevolking en Burgerlijke Stand in Antwerpen. Niemand heeft er behoefte aan om het feestje te laten plaatsvinden op het stadhuis. Een feestje werd het wel met La Esterella die er live zong, de opzwepende muziek van Aretha Franklin en een toespraak van Tom Lanoye die onder andere terug te vinden is in het boek Lanoye 60. Lanoye en Los zorgden ook voor de drank op de receptie, Zuid-Afrikaanse Vonkelwijn.

Twee maanden na het Antwerpse samenlevingsregister wordt in het Limburgse Maaseik een samenlevingsregister opengesteld. Hierna volgen nog meer steden en gemeenten. Zeven jaar later wordt in het Belgisch parlement een wet goedgekeurd die het ook voor mensen van hetzelfde geslacht mogelijk maakt te huwen. Op 6 juni 2003 wordt in Kapellen, ten noorden van Antwerpen, het eerste ‘homohuwelijk’ afgesloten, met Marion Huibrechts en Christel Verswyvelen als gelukkigen. Eind 2007 huwen ook Tom Lanoye en René Los. In alle intimiteit, zonder het verwittigen van de media en het uitnodigen van een uitgebreide vriendenkring.

Had Filip Dewinter met zijn persmededeling niet zo overmatig gereageerd, het samenlevingsregister zou niet zo vlug een feit worden en het openstellen van het huwelijk voor mensen van hetzelfde geslacht evenmin. Filip Dewinter was overigens niet de enige Vlaams Blok’er die bezwaar maakte. Zijn partijvoorzitter Frank Vanhecke zei in die periode: “Het is duidelijk dat homoseksualiteit alleen al door het feit dat ze niet geschikt is in de natuurlijke orde, met name het verschil tussen man en vrouw, de maatschappij geen baat bijbrengt. Homoseksuelen kunnen met een discrete levensstijl heel wat meer respect afdwingen voor hun situatie dan met de door links en de media exhibitionistisch opgeklopte aandacht.”

Over de standpunten van het Vlaams Blok/Belang over LGBTQ: zie hier en hier.

Feest bij gelegenheid van de ondertekening van het samenlevingsregister op 20 januari 1996, met v.l.n.r. René Los, Tom Lanoye, Ingrid Vander Veken en Paul Goris. Deze laatste twee hadden zich enkele dagen eerder als allereerste koppel ingeschreven in het samenlevingsregister. Het register is immers niet enkel voor homo’s bedoeld, maar voor al wie samenleeft maar niet kan of wil huwen (foto © RV).