Voorbije zaterdag 9 januari 2021 is een standbeeld van Jip en zijn buurmeisje Janneke, figuren uit de verhalen die Annie M.G. Schmidt tussen 1952 en 1957 (!) schreef, teruggeplaatst aan de Waalkade in Zaltbommel, Nederland (foto hierboven © cc. Wikimedia/Polleket). Het standbeeld was begin december weggenomen door een vereniging die elk jaareinde een stunt uithaalt. Aanleiding was een rel die in Nederland ontstond nadat Vlaams Belang-gemeenteraadslid én -personeelslid Bert Deckers een filmpje online zette, geknipt uit een videoverslag van een vergadering van de Utrechtse Provinciale Staten (= provincieraad).

Vriend en vijand werd midden november vorig jaar overvallen door het enorm bereik dat een filmpje van de vergadering van de Utrechtse Provinciale Staten kreeg. Filmpje dat intussen 182.000 keer bekeken is. In een discussie over bibliotheken die boeken met Zwarte Piet verwijderen en een motie ingediend door Forum voor Democratie (FvD), zei PvdA’ster Julie d’Hondt dat ze zich kan voorstellen dat vroeg of laat ook de boeken van Jip en Janneke uit de bibliotheek gehaald worden. De motie van FvD haalde geen meerderheid, maar het filmpje en de duiding erbij leidde tot een stortvloed van boze reacties, online scheldpartijen en enkele telefonische bedreigingen aan het adres van de vrouw.

Omdat haar telefoonnummer op de website van de provincie Utrecht stond, werd d’Hondt meerdere keren anoniem gebeld. “Ik heb m’n telefoon snel uitgezet, maar het was allemaal heel naar. Ik heb het als bedreigend ervaren”, vertelde ze aan RTV Utrecht. De provincie heeft hierna haar telefoonnummer van de website verwijderd. “Ik geloof wel dat dit aangeeft hoe gek we zijn geworden met z’n allen”, zegt d’Hondt over de verhitte reacties. “Dat je als Statenlid niets meer mag zeggen en dat je gelijk weer terecht staat voor mensen die denken dat ik Jip en Janneke afschaf. Te gek voor woorden. Ik heb alleen gezegd dat ik het ouderwets vind.”

Julie d’Hondt, provincieraadslid van de Nederlandse PvdA (foto © Facebook) en alle Jip en Janneke-verhalen in één boek (foto © uitgeverij Querido).

Wat had Julie d’Hondt precies gezegd? “’Zoals banketbakkers niet of nauwelijks nog Zwarte Pieten van chocola of marsepein maken, geven uitgeverijen vrijwel geen boeken met Zwarte Pieten meer uit. Bibliotheken volgen hierin de samenleving.’ Dit is een citaat van hoogleraar Lisa Kuitert in AD. Dat het aanbod wordt aangepast aan de vraag lijkt mij een bewijs van gezonde bedrijfsvoering. De boeken worden niet op de brandstapel gegooid, maar gewoon aangeboden op de tweedehandsmarkt. Er is alle ruimte om dit historisch erfgoed op de kop te tikken.”

“(…) Voorzitter, ik ben dol op Anne M.G. Schmidt, maar Jip en Janneke dat kan gewoon niet meer. Ouderwets en stereotypen die bevestigen in de rol van man en vrouw. Ik heb een tijdje geprobeerd om Janneke te zeggen waar Jip stond en andersom, maar dat bleek uiteindelijk te vermoeiend. Bovendien vonden mijn kinderen het ook hartstikke saai. Ik kan me dus voorstellen dat ook Jip en Janneke uit de collectie verdwijnen, en misschien is dat al gebeurd. Ik wil maar zeggen: de maatschappij verandert voortdurend en sommige literatuur moet geplaatst worden in de context van de tijd waarin het gemaakt is, en dat is wat veel gevraagd voor kinderen op de basisschool. Wij zullen dan ook niet de motie stemmen.”

Bert Deckers, één van de oprichters van de extreemrechtse website ReAct (= RechtsActueel, intussen omgedoopt naar ReactNieuws), knipte uit het videoverslag van de Utrechtse Provinciale Staten enkel bovenstaande paragraaf, niet ook de paragraaf daarboven die de nodige context geeft, en zette als commentaar in een tweet: “@PvdA wil Jip en Janneke uit de bibliotheek: ‘Te stereotiep man vrouw!’ Aan het woord is @JuliePvdA als repliek op een motie van @fvdemocratie om Zwarte Piet-boeken NIET te weren uit de openbare bibliotheken. #JeSuisJipEnJanneke #DoeEvenNormaal”, waarna nog gelinkt werd naar een ReAct-artikel over deze zaak.

Bert Deckers, Vlaams Belang-gemeenteraadslid in Balen en sinds oktober vorig jaar opnieuw Vlaams Belang-personeelslid op de afdeling Sociale Media: “Even ophef veroorzaken” (foto © AFF).

Provinciale Statenlid Julie d’Hondt heeft nooit gezegd dat ze Jip en Janneke-boeken wil verbieden, maar Bert Deckers maakte dat ervan door bewust te knippen in het videoverslag van de tussenkomst van d’Hondt en er zijn eigenzinnige duiding bij te geven. Deckers had de zaak opgepikt van een tweet van Forum voor Democratie-lid Yael Potjer (intussen geen FvD-lid meer, maar lid van de afsplitsing JA21 ontstaan na de jongste heisa rond Thierry Baudet). Bert Deckers speelde de zaak door naar Tom Van Grieken, en via een tweet van de Vlaams Belang-voorzitter bereikte het filmpje vervolgens een aantal Nederlanders die het verder tweetten. Martin Bosma, de ideoloog van Geert Wilders’ PVV: “Eerst verwijdert TOTALITAIR LINKS onze dierbare Zwarte Piet uit de bibliotheken. Nu wil de PvdA ook Jip en Janne op de brandstapel.” Opiniemaker Jan Roos: “Mensen hebben echt te veel tijd. Nu moet Jip en Janneke weer weg.”…

“We lezen hier in België ook Jip en Janneke, dus ik dacht: dat moet ik zo snel mogelijk proberen kalt te stellen”, zei Bert Deckers toen RTV Utrecht hem hierover opbelde. “Even ophef veroorzaken zodat het snel daarna kan gaan liggen.” Bij ReactNieuws publiceerde Deckers maar liefst drie artikels over de zaak. Eerst een artikel met het filmpje en de foute framing. Dan een artikel om te zeggen dat Julie d’Hondt als politica niet moet zeuren over de vele boze reacties tot zelfs bedreigingen. En tot slot een artikel over Martin Bosma die de zaak oprakelde in de Nederlandse Tweede Kamer (te vergelijken met ons federaal parlement).

Hierna wilde de oudejaarsvereniging De Geitekop nog een statement maken door het Jip en Janneke-standbeeld in Zaltbommel weg te halen met als uitleg: “Nadat een Utrechts Statenlid de verhaaltjes van Annie M.G. Schmidt ‘hopeloos ouderwets’, ‘stereotyperend’ en ‘rolbevestigend’ noemde, trok het beeld de aandacht van de groep. Als niemand het voor Jip en Janneke opneemt, dan beschermen wij ze wel, dachten we. Wij staan voor oude waarden. Die koesteren we ook binnen onze vereniging.” Bij het voorbije zaterdag terugplaatsen van het standbeeld moesten buurtbewoners de Geitekop’ers er wel nog op wijzen dat ze het beeld verkeerd hadden geplaatst. “Ze (Jip, Janneke en de hond Takkie, AS) moeten andersom staan, met hun gezichtjes naar de brug”, klonk het. Waarna het metalen kunstobject opnieuw moest opgetild worden en 180 graden gedraaid moest worden op zijn voetstuk.

Het terugplaatsen van het Jip en Janneke-beeld (foto © Omroep Gelderland).

Bij het debat in de Kamer van Volksvertegenwoordigers na de bestorming van het Capitool in Washington werd de noodzaak aangehaald om fake news te bestrijden. Premier Alexander De Croo was het daar volmondig mee eens. Peter De Roover (N-VA) vond het maar niets. “Ik hoor hier (…) verholen oproepen om een ander fundament, met name het recht op vrije meningsuiting, aan banden te leggen. Ik vrees dat u in uw regeerakkoord, door te zeggen dat u fake news zult bestrijden, een gevaarlijk pad bent ingeslagen. Ik wil van u vandaag de garantie krijgen dat u het fundament van onze democratie, de vrije meningsuiting, tijdens uw regeerperiode op geen enkele manier zult laten aantasten.” Het Vlaams Belang zweeg in het Kamerdebat, maar in De Afspraak van 7 januari 2021 zei Gerolf Annemans na de vraag of wat op sociale media verschijnt juist moet zijn: “Ik denk dat daar de vrijheid moet blijven bestaan om zelf te kiezen welke informatie je neemt.”

Het is natuurlijk moeilijk als partij fake news af te wijzen als je partij het zelf verspreidt.

Peter De Roover (N-VA): “Ik vrees dat u in uw regeerakkoord, door te zeggen dat u fake news zult bestrijden, een gevaarlijk pad bent ingeslagen.” (foto © VRT/Villa Politica).