1 september 2020 is niet alleen de eerste dag van een nieuw schooljaar in coronatijd. Voor de inwoners van Puurs-Sint-Amands is het ook de dag waarop de naambordjes van de Cyriel Verschaevestraat (foto hierboven © AFF) verdwenen en ze voortaan in de ‘Vrijhalsweg’ wonen. Het past niet om een straat te vernoemen naar een notoir collaborateur met het naziregime, in dit geval daarenboven op amper drie kilometer van het Fort van Breendonk waar 3.590 mensen gevangen gezet werden door dat naziregime. De meesten in afwachting van hun transport naar een concentratiekamp, 303 stierven ter plekke omdat ze afgebeuld, uitgehongerd, willekeurig geslagen of ter plekke geëxecuteerd werden (meer daarover in een nieuw boek van Jos Vander Velpen dat binnenkort bij uitgeverij EPO verschijnt).

Historicus Koen Aerts, die het idee aanbracht en zorgde voor de wetenschappelijke begeleiding van de in 2017 voor het eerst uitgezonden televisiereeks Kinderen van de collaboratie, hamerde jarenlang op de schande van de Cyriel Verschaevestraat in Puurs (sinds 1 januari 2019: Puurs-Sint-Amands), Kortrijk en Lanaken, de Cyriel Verschaevelaan in Zoersel en het Cyriel Verschaeveplein in Alveringem. Cyriel Verschaeve mocht dan wel priester en dichter, toneelschrijver en essayist zijn, hij is belangrijker voor zijn sympathie met het collaborerende DeVlag/SS en oproepen om naar het oostfront te trekken aan de zijde van nazi-Duitsland. Herman Van Goethem, historicus en rector van de Universiteit Antwerpen, verduidelijkte het in Terzake met: “‘Cyriel Verschaeve, schrijver’. Nou ja, dat is juist. Adolf Hitler was ook een schrijver en die heeft nog meer boeken verkocht.”

Marino Keulen (Open VLD), burgemeester van het Limburgse Lanaken, was de eerste politicus die de moed had om komaf te maken met Cyriel Verschaeve als straatnaam. “Anno 2017 kan een straat die genoemd is naar een ter dood veroordeelde collaborateur echt niet meer”, zei Marino Keulen in De Standaard. De bewoners van de bewuste straat waren geen voorstanders van een naamsverandering omwille van de administratieve rompslomp die dit te weeg zou brengen. Chris Janssens, fractieleider van het Vlaams Belang in het Vlaams parlement, vond dat Marino Keulen “onzin verkoopt” en “graag meedoet aan de weg-met-ons-hysterie”. De plaatselijke N-VA-afdeling stond ook niet achter de naamsverandering naar een straat genoemd naar Anne Frank, en Voorpost zakte met militanten van buiten Lanaken af naar de gemeenteraadszitting waar de naamsverandering besproken werd. Maar Marino Keulen hield voet bij stuk.

Chris Janssens (Vlaams Belang) is tegen een naamsverandering voor de Cyriel Verschaevestraat in Lanaken. Volgens hem verkoopt burgemeester Marino Keulen “onzin” en staat hij een symbool voor de “Vlaamse zelfhaatcultuur” (foto © Twitter). “’Cyriel Verschaeve, schrijver’. Adolf Hitler was ook een schrijver en die heeft nog meer boeken verkocht.” (foto © CegeSoma).

In Puurs (provincie Antwerpen) was de naamsverandering al meerdere keren voer voor discussie, vooral op aansturen van de plaatselijke Groen-afdeling. Koen Van den Heuvel (CD&V), die in 2019 even Vlaams minister voor Omgeving, Natuur en Landbouw werd in opvolging van Joke Schauvliege, is er burgemeester sinds 1997. In 2017 houdt hij een enquête bij de bewoners van de Cyriel Verschaevestraat over een eventuele naamsverandering. De uitslag is 22 tegen 2 in het voordeel van degenen die de straatnaam willen behouden. “Als de bewoners geen vragende partij zijn, dan houdt het volgens mij op”, zei Koen Van den Heuvel toen.

Dat verandert nadat partijgenote Hannelore Vanhoenacker in Kortrijk (West-Vlaanderen) in 2019 vraagt om de Cyriel Verschaevestraat in de deelgemeente Marke van naam te veranderen. Onmiddellijke aanleiding is de televisiereeks Kinderen van het verzet. In 2017 zei burgemeester Vincent Van Quickenborne (Open VLD) nog: “De bewoners zien geen heil in een straatnaamsverandering. Ze willen dat we het verleden laten rusten. De naam blijft dus, maar we willen wel voldoende duiding geven bij de persoon van Cyriel Verschaeve.” Op 18 november 2019 gingen Van Quickenborne en het Kortrijkse stadsbestuur wél akkoord met een naamsverandering. De CD&V onthield zich bij de stemming omdat Groen er een naamsverandering voor de Koning Leopold II-laan in Heule aan koppelde. Het Vlaams Belang stemde tégen.

Na de demarche in Kortrijk volgde de gemeenteraad van Puurs-Sint-Amands op 27 januari 2020. Een derde vraag van Groen om de Cyriel Verschaevestraat van naam te veranderen krijgt nu wél een meerderheid in de gemeenteraad. N-VA en Vlaams Belang stemmen tegen. Snel geraakt bekend uit welke nieuwe namen de bewoners van een veertigtal huizen in de Cyriel Verschaevestraat kunnen kiezen, na suggesties van de bewoners zelf. Een eerste optie is Breendonk-Dorp, wat het doortrekken van een aanpalende straat is en een aanpassing van de huisnummers vereist. Een tweede mogelijkheid is Vrijhalsweg, een vroegere straatnaam die een sportcentrum in de Cyriel Verschaevestraat inspireerde voor haar naam. Een derde optie is de straat te vernoemen naar Mit Van Geel, een Puurse verzetsstrijdster (1902-1996) die hielp met het opzetten van ontsnappingsroutes voor neergeschoten Britse piloten. Een zaak waarvoor ze meerdere eretekens kreeg.

Overlijdensprentje voor Mit Van Geel (foto © RV).

De N-VA bleef intussen vasthouden aan de Cyriel Verschaevestraat. “Ik begrijp dat een straatnaam veranderen drastisch en ingrijpend is, maar niet dat een partij dan toch die naam van deze haatprediker wil behouden”, zegt burgemeester Koen Van den Heuvel aan Gazet van Antwerpen. “Verschaeve deed exact hetzelfde als wat Sharia4Belgium deed. In de schaduw van het Fort van Breendonk is dat anno 2020 toch niet meer te verantwoorden.” De ‘Mit Van Geelstraat’ haalde het niet als straatnaam, het is de Vrijhalsweg geworden. Maandag 31 augustus 2020 deden de technische diensten er de nodige werken: het Cyriel Verschaeve-straatnaambord verdween, een nieuw straatnaambord kwam in de plaats zodat de naamswijziging vanaf 1 september 2020 is afgerond. Puurs-Sint-Amands is daarmee de eerste gemeente na Lanaken die effectief werk maakt van de naamsverandering. In Kortrijk is het immers nog niet zover.

Het Laatste Nieuws kopte op 19 februari 2020 C. Verschaevestraat in Marke wordt Hugo Clausstraat, maar volgens Bernard Pauwels, conservator erfgoed en musea in Kortrijk, klopt dat niet. Bernard Pauwels: “Het betrof een voorstel, geen beslissing. Door de lockdown en wegens de noodzakelijke voorafgaande gesprekken met de ondernemers in deze straat is de procedure wat uitgesteld. Deze wordt normaal gezien hernomen dit najaar. Na een principiële beslissing volgt dan een openbaar onderzoek waarbij bezwaren kunnen ingediend worden. De kans dat het Hugo Claus wordt is klein, omdat Claus niet wilde dat een straat naar hem vernoemd zou worden.” Hallo schepen Philippe De Coene (sp.a) die vijfentwintig jaar geleden al aandrong op een naamsverandering, en bevoegd schepen Axel Ronse (N-VA) die op 7 december vorig jaar een eerste overleg hield met de bewoners van de Cyriel Verschaevestraat. Waarom kan in Kortrijk niet wat in Puurs-Sint-Amands wél kan?

In Kapelle-op-den-Bos (Vlaams-Brabant) engageerde burgemeester Renaat Huysmans (N-VA) zich begin dit jaar voor een nieuwe straatnaam. “Een man die sympathie koesterde voor het naziregime heeft geen plaats in ons straatbeeld”, zei hij aan Het Nieuwsblad. Ook nadat een tiental mensen boos opstapten op een infovergadering over een naamsverandering voor de Cyriel Verschaevestraat bleef de burgemeester bij zijn standpunt. “Verschaeve was een collaborateur die samenwerkte met het naziregime en dat gaan we niet eren.” Momenteel loopt een bevraging bij de bevolking om suggesties voor een nieuwe naam. De cultuurraad zal hieruit drie namen kiezen die voor de uiteindelijke keuze aan de bevolking worden voorgelegd. De burgemeester verwacht dit rond te hebben tegen einde dit jaar.

In Zoersel, in de provincie Antwerpen, herdoopte men in 1983 een stuk van de Manderleylaan in Cyriel Verschaevelaan. Het was nochtans al bekend welke keuzes Cyriel Verschaeve maakte ten overstaan van nazi-Duitsland. De burgemeester in 1983 was iemand van de Volksunie (VU). Intussen wordt Zoersel bestuurd door een meerderheid van N-VA, Open VLD en Groen. Aanvankelijk besliste die om het te houden bij een bord met historische duiding. Dat bord werd geplaatst maar nam de wrevel niet weg. De CD&V agendeerde een naamswijziging op de eerstvolgende gemeenteraadszitting, en de sp.a hield een actie voor een naamsverandering. Nog geen maand na het plaatsen van het bord met historische duiding besliste Zoersel om de straatnaam, voor een straat waar maar een achttal mensen wonen, toch te veranderen. De voorstellen voor een nieuwe straatnaam worden volgende week besproken op de cultuurraad. Van daaruit gaan de voorstellen naar het college van burgemeester en schepenen, waarna het openbaar onderzoek start vooraleer definitief tot een naamswijziging te beslissen.

Het straatnaambordje van de Cyriel Verschaevestraat in Breendonk (Puurs-Sint-Amands) werd verwijderd, een nieuwe naam en een nieuw straatnaambordje kwam in de plaats: de Vrijhalsweg (foto’s © Ludo Segers).

In het West-Vlaamse Alveringem blijft men hardnekkig vasthouden aan de naam Cyriel Verschaeve naar wie een wandelpad en plein is genoemd. Cyriel Verschaeve was vanaf 1911 onderpastoor in Alveringen. Op het kerkhof bij de Sint-Audomaruskerk staat het graf van Cyriel Verschaeve nadat militanten van de Vlaamse Militantenorde (VMO) in 1973 met ‘Operatie Brevier’ de overblijfselen van Cyriel Verschaeve uit een graf in Oostenrijk in het geheim ophaalden en naar Alveringem brachten. Op onze vraag of er alsnog plannen zijn om het Cyriel Verschaeveplein van naam te veranderen, antwoordt burgemeester Gerard Liefooghe (Gemeentebelangen/CD&V) kort maar krachtig: “Nee, niet bij ons”.

Van Lanaken tot Zoersel: overal engageert het gemeentebestuur zich om de kosten voor de bewoners bij de straatnaamwijziging op zich te nemen. In Kortrijk, Kapelle-op-den-Bos en Zoersel worden de coronamaatregelen aangehaald als reden waarom de naamsverandering nog niet is uitgevoerd. Stilaan verdwijnt evenwel Cyriel Verschaeve als straatnaam. Alleen in Alveringem blijft men steken in het verleden. Wel wordt wel eens de kans gemist om in de plaats van Verschaeve een verzetsstrijd(st)er te eren met een straatnaam. Toch is er ook op dat vlak een positieve evolutie.

Begin dit jaar werden in een wijk in Oostakker (Gent) tien straten vernoemd naar tien verzetsheldinnen, in april besliste het gemeentebestuur van Borsbeek een wandelpad te vernoemen naar verzetsstrijder Louis Meynckens, in juni besliste het gemeentebestuur van Bredene een straat in een nieuwe verkaveling te vernoemen naar verzetsstrijdster Seraphine Zoete, en vorige week werd in Ekeren (Antwerpen) een straatnaambordje onthuld voor een straat genoemd naar verzetsstrijdster Amelia Briers.

De ene stampte vorig jaar nog het neonazistische Right Wing Resistance Vlaanderen uit de grond, de andere werd veroordeeld als leider van het neonazistische Bloed Bodem Eer Trouw (BBET) en is intussen bezig met een nieuw ‘project’. Neonazi’s samen aan het graf van Cyriel Verschaeve in Alveringem (foto © archief AFF).