Vanuit de Dossinkazerne in Mechelen zijn tussen 4 augustus 1942 en 31 juli 1944 achtentwintig transporten vertrokken die meer dan 25.800 Joden, Roma en Sinti vooral naar het concentratie- en vernietigingskamp Auschwitz-Birkenau brengen. Slechts 5 % van de gedeporteerden keert levend terug. Over het twintigste transport dat op 19 april 1943 vanuit de Dossinkazerne vertrekt, is een film in voorbereiding. Er is immers een uniek verhaal van verzet door drie jonge mannen aan verbonden (foto hierboven © YouTube/Canvas-documentaire uit 2004 over het twintigste transport).

Youra (Georges) Livschitz, Robert Maistriau en Jean Franklemon kennen elkaar van het atheneum in Ukkel waar ze alle drie school liepen. Youra Livschitz is 25 jaar oud als hij bij het Joods Verdedigingscomité het idee verneemt om een transport vanuit de Dossinkazerne tegen te houden. Het Joods Verdedigingscomité voert het plan uiteindelijk niet uit omdat het niet over voldoende mensen, middelen en ervaring beschikt om een dergelijk gewaagde actie tot een goed einde te brengen. Ook de gewapende partizanen vinden de actie te riskant.

Met zijn jeugdige overmoed doet Youra Livschitz beroep op zijn vroegere schoolkameraden Robert Maistriau en Jean Franklemon om het plan toch uit te voeren. Maistriau is dan 22 jaar oud; Franklemon 25 jaar. Franklemon is de enige met ervaring in het verzet: als overtuigde communist heeft hij in de Spaanse Burgeroorlog tegen dictator Francisco Franco gevochten. Op 19 april 1943, omstreeks 19u30, treffen de drie jongemannen elkaar aan het Brusselse Meiserplein en fietsen ze vandaar naar Boortmeerbeek, een gemeente gelegen tussen Mechelen en Leuven.

V.l.n.r. Youra Livschitz, Robert Maistriau en Jean Franklemon (foto © Kazerne Dossin. Meer foto’s: Kazerne Dossin. Holocaust & Mensenrechten, Uitgeverij Tijdsbeeld & Pièce Montée).

Livschitz heeft van een verzetsgroep een pistool van licht kaliber meegekregen; Maistriau en Franklemon hebben enkel wat tangen mee en een stormlamp. Robert Maistriau heeft die lamp kunnen bemachtigen en heeft het glas met rood papier beplakt. Waar de trein uit een bocht zou komen om vervolgens op een recht stuk te rijden, plaatst Maistriau midden de rails de met rood papier beplakte stormlamp. Voor rode signalen stoppen alle treinen, zo ook de trein met het twintigste transport vanuit de Dossinkazerne. De tangen zijn nodig om de prikkeldraad door te knippen waarmee de treinwagons, in feite goederen- en beestenwagons, beveiligd zijn.

Robert Maistriau slaagt erin een wagon van de stilstaande trein te openen, waaruit zeventien mensen ontsnappen. Een tweede wagon krijgt hij niét open. Intussen heeft Youra Livschitz een paar kogels afgevuurd op de Duitsers die de trein bewaken. Aanvankelijk denken de Duitsers dat ze te maken hebben met een sterke groep gewapende partizanen, maar als ze door hebben dat dit niet zo is beginnen ze schietend de omgeving uit te kammen. Jean Franklemon probeert een van de achterste wagons te openen, maar wordt verrast door Duitse politieagenten en zet het op een lopen. Een verkeerde inschatting van hoe de Duitsers het konvooi bewaken, dwarsboomt de plannen van de drie jonge bevrijders.

Maar er ontsnappen nog meer mensen dan de zeventien uit die ene wagon. Nog vóór de trein België verlaten heeft, ontsnappen in totaal 236 van de 1.631 mensen op het transport. Via een luchtrooster, door een schuifdeur van binnenuit te openen… 91 worden later opnieuw opgepakt, en 25 sterven tijdens hun vlucht. 120 herwinnen hun vrijheid, al blijft ‘vrijheid’ natuurlijk relatief in het door de Duitsers bezette land.

Het gebruikte pistool en de stormlamp waarmee het twintigste konvooi tot stilstand kwam (foto © Wikipedia/Jessica Dommicent – CC BY-SA 4.0).

Wegens de talrijke ontsnappingen uit het twintigste transport neemt de Gestapo in Brussel extra maatregelen. De SS-escorte wordt versterkt met Duitse soldaten en een compagnie Vlaamse SS’ers die meereizen tot aan de Duitse grens. De schuifdeuren van de beestenwagons worden extra verzegeld, en de luchtroosters worden verstevigd. Ook vertrekken de deportatietreinen voortaan ’s ochtends, zodat bij daglicht over Belgisch grondgebied wordt gereden. Uit het eenentwintigste transport ontsnappen nog maar tien gevangenen, waarvan drie onmiddellijk neergeschoten worden door de bewakingsescorte.

Youra Livschitz wordt op 26 juni 1943, samen met zijn broer, aangehouden door de Feldgendarmerie. De broers waren verklikt door een vriend van Youra. In hun auto lagen wapens verstopt. Op 17 februari 1944 wordt Youra Livschitz geëxecuteerd op de schietbaan in Schaarbeek. Jean Franklemon wordt op 4 augustus 1943 gearresteerd en overgebracht naar het Fort van Breendonk. In mei 1945 wordt hij bevrijd uit het concentratiekamp van Sachsenhausen. Hij overlijdt in 1977. Robert Maistriau blijft actief in het verzet, wordt op 20 maart 1944 aangehouden door de Sicherheitspolizei en overgebracht naar het Fort van Breendonk. In april 1945 wordt hij bevrijd uit het concentratiekamp van Bergen-Belsen. Hij overlijdt in 2008.

Over het twintigste transport is dit jaar bij uitgeverij Davidsfonds het boek van Marc Michiels en Mark Van den Wijngaert Het XXste transport naar Auschwitz. De ongelijke strijd op leven en dood heruitgegeven. De eerste vijftig bladzijden van de uitgave uit 2012 zijn online terug te vinden. De Belgische scenarist Kid Toussaint en zijn Spaanse tekenaar José Maria Beroy maakten over het twintigste transport het stripverhaal Het Konvooi. Herman Van Campenhout en Wouter Polspoel publiceerden dit jaar de jeugdroman Youra en het XXste konvooi. De fiets waarmee Jean Franklemon van Brussel naar Boortmeerbeek fietste is onlangs teruggevonden en staat nu op de tentoonstelling over Auschwitz die nog tot 25 juni 2020 te zien is in Kazerne Dossin in Mechelen. And last but not least: deze heldhaftige gebeurtenis wordt elk jaar herdacht in Boortmeerbeek. Maar er is meer nodig om het onder de aandacht te brengen.

De fiets waarmee een van de drie vrienden van Brussel naar Boortmeerbeek fietste, nu te zien op de tijdelijke tentoonstelling over Auschwitz in Kazerne Dossin in Mechelen (foto © AFF).

Na een periode van intensief schrijven van historicus Koen Aerts samen met regisseur Hans Vercauter werd vorige week steun verkregen voor het uitschrijven van het scenario van de langspeelfilm Konvooi XX. Op vraag van het productiehuis wordt het een geromantiseerde versie van het verhaal hierboven. Deels fictie dus, maar op waar gebeurde feiten gebaseerd die hulde brengt aan het exploot van drie jonge verzetslui. De verwachting is dat het nog vier tot vijf jaar duurt vooraleer de film in roulatie komt. Maar toch iets om reeds naar uit te kijken.