Volgens de Antwerpse regionale televisiezender ATV neemt hun jaarlijkse wandelrally je deze keer “helemaal terug mee in de tijd van de Tweede Wereldoorlog”. Volgens een deelnemer aan die wandelrally is dat zwaar overdreven. Er zouden maar een drietal vragen verwijzen naar de Tweede Wereldoorlog: een vraag over de bunker in het Stadspark, een vraag over Cinema Rex waar een V-bom viel en nog iets wat de brave man een paar uur na de wandelrally al vergeten was.

Donderdag 28 augustus 2019 word je echt ondergedompeld “in de tijd van de Tweede Wereldoorlog”. Curieus Borgerhout, een culturele vereniging van socialistische huize, organiseert dan immers voor de derde keer een wandeling die de Jodenrazzia’s in de Antwerpse wijk Zurenborg in 1942 in herinnering brengt.

Oscar Bohnen start de wandeling van Curieus Zurenborg met begeesterende liederen (foto © AFF).

Woensdag 22 juli 1942 vond in Antwerpen de eerste razzia op Joden plaats. Tot dan werden Joden op beschuldiging van een of andere inbreuk aangehouden. Op 22 juli 1942 worden voor het eerst Joden opgepakt enkel omdat ze Jood zijn. Agenten van de Sicherheitspolizei wachten in het Centraal Station de trein uit Brussel op en pakken er een 160-tal Joden uit. Ook in de Pelikaanstraat worden Joden op straat aangehouden. De gearresteerden belanden in Breendonk.

In de nacht van 13 op 14 augustus 1942 worden 206 Joden opgepakt. Onder hen 53 kinderen jonger dan twaalf jaar. De jongste is nog geen twee jaar oud. Zaterdagavond 15 augustus 1942 volgt al de derde razzia. Maar liefst 845 Joden worden opgepakt en zullen naar de Dossinkazerne in Mechelen vervoerd worden. Onder hen 261 kinderen. De jongste, Simon Lic uit de Lange Kievitstraat, is tien weken oud.

Donderdagavond 27 augustus 1942 is de volgende razzia gepland. Andermaal moet de Antwerpse politie assisteren. Anders dan op 15 augustus vermeldt het order expliciet waar het om gaat: “wegvoering der Joden”. SS’er Erich Holm, chef van de lokale Judenabteilung, kan niet tot negen uur ’s avonds wachten. Al in de late namiddag begint hij met zijn eigen manschappen in de zevende wijk Joden op te pakken. Na een halfuur krijgen de Duitsers in de gaten dat de Joden zich volop verbergen. Ook vinden de Duitsers vlugschriften die verwittigen voor de razzia diezelfde avond. De razzia wordt daarom afgelast.

De Duitsers besluiten hierna dat de Antwerpse politie vrijdag 28 augustus 1942 eigenhandig 1.000 Joden moet oppakken. De taak van de politie zal zich dus niet meer beperken tot het versperren van straten en het bewaken van Joden. In Berchem drijft de politie 250 Joden samen. In Deurne komt men niet aan het streefcijfer. Deurnese politieagenten gaan daarom ook in Merksem op zoek naar Joden. In de zevende wijk in Antwerpen pakken politieagenten eerst de huizenblokken aan tussen de Oostenstraat, Van Den Nestlei, Rolwagenstraat en Lange Van Ruusbroecstraat. Daarna de omliggende straten. De Joden uit de zevende wijk worden samengebracht in de stadsschool in de Grote Hondstraat. In totaal worden 943 Joden opgepakt die 28ste augustus 1942.

Een vijfde razzia vindt plaats op 11 en 12 september 1942, de avond vóór en de Joodse Nieuwjaarsdag zelf. De Duitsers rekenen niet op de medewerking van de Antwerpse politie, maar een aantal Antwerpse politieagenten willen de Duitsers al te graag helpen. Vrachtwagens en treinen kunnen de toevloed van Joden niet aan, de politie levert daarom agenten voor de bewaking van de Joden die de nacht in de Van Diepenbeeckstraat moeten doorbrengen. De Dossinkazerne in Mechelen registreert 681 Joden die op die twee dagen aangehouden werden.

De verhuisbedrijven hebben weer een stevige kluif aan het transport van Joden die tussen 15 en 24 september 1942 opgepakt worden in Antwerpen, vooral door toedoen van Vlaamse SS’ers geholpen door Duitsgezinde politieagenten. Alleen al op 23 en 24 september zijn er dat zo’n 760.

Jeroen Olyslaegers (foto © AFF).

Omdat het Antwerps stadsbestuur 75 jaar later, in 2017, geen enkele herdenking organiseert, neemt Curieus Zurenborg hiervoor het initiatief. De buurtbewoners van de voormalige zevende wijk hebben enkele maanden eerder de historische roman ‘Wil’ van Jeroen Olyslaegers kunnen lezen. Gebruikmakend van de documentatie die de Antwerpse universiteitsrector en historicus Herman Van Goethem verzameld heeft voor een boek dat hij aan het voorbereiden is, heeft Jeroen Olyslaegers die razzia’s beschreven in ‘Wil’.

Maandag 28 augustus 2017 richt Curieus Zurenborg haar eerste wandel- en herdenkingstocht in de wijk in (foto’s). Met Jeroen Olyslaegers die enkele keren voorleest uit ‘Wil’ (voor wie het boek bij de hand heeft: blz. 151 en volgende, blz. 68 e.v., en blz. 135 e.v.), en met Herman Van Goethem die met veel oog voor het dagelijks leven in 1942 vertelt over de lotgevallen van Sam Perl, Hirsch Grunstein, Jacob en Karola Jalowiec… Zanger-gitarist Oscar Bohnen brengt aan het begin en aan het einde van de wandeling enkele begeesterende liederen; violiste Tatjana Scheck zorgt voor een rustpunt.

Aan de synagoge in de Terliststraat wijst Herman Van Goethem op een herdenkingsplaat over “de Joodse stadsgenoten die door de nazi’s met geweld in dit gebouw verzameld werden”. Het waren evenwel niet de nazi’s maar Antwerpse politieagenten die Joden hier bijeendreven vooraleer ze via Kazerne Dossin in Mechelen naar de concentratiekampen van de nazi’s gedeporteerd werden.

Herman Van Goethem (foto © AFF).

Intussen kunnen we in het dit jaar verschenen boek van Herman Van Goethem ‘1942. Het jaar van de stilte’ dag na dag volgen wat er allemaal in dat noodlottig jaar gebeurde én de achtergrond ervan vernemen (de houding van Antwerps burgemeester Leo Delwaide, van politiehoofdcommissaris Jozef De Potter en van anderen). Maar het is toch nog een heel aparte ervaring als je op de plekken waar het 77 jaar geleden gebeurde een romanschrijver en een historicus de verhalen hoort vertellen.

Ook dit jaar wordt daarom de wandeling ingericht, met opnieuw Jeroen Olyslaegers, Herman Van Goethem en muzikale ondersteuning. Start: donderdag 28 augustus 2019 om 20 uur op het Kievitplein in Antwerpen (= achterkant Centraal Station). Vorige jaren eindigde de wandeling en herdenking omstreeks 23 uur in de omgeving van de Dageraadsplaats. Inschrijven is niet nodig, maar wordt op prijs gesteld als je een e-mail verstuurt naar curieuszurenborg@gmail.com.

Aankondiging van de wandeling die nu ook de stad Antwerpen aanbiedt (foto © Stad Antwerpen).

Voor wie er op 28 augustus niet bij kan zijn, is er toch nog goed nieuws. Drie jaar na Curieus Zurenborg biedt nu ook de stad Antwerpen een wandeling aan over de Jodenvervolging. Je kan die op je eentje doen met de digitale route die in de Antwerp Museum App staat, of je kan een gids vragen om een groep mensen te begeleiden. Meer info hierover vind je op: https://www.antwerpenherdenkt.be/activiteiten/wandeling-joden.

In een filmpje op deze website van de stad Antwerpen wordt didactisch uitgelegd dat de Jodenvervolging een proces is van achtereenvolgens identificatie, registratie, uitsluiting, isolatie en deportatie. Over de rol van het Antwerpse stadsbestuur en de Antwerpse politie hierbij wordt evenwel zedig gezwegen. ‘Too much information’ om in dat filmpje te stoppen?